* Un novo castro en Baralla

Localizado polo Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 8 de xaneiro de 2017.

Castro situado nun outeiro a 508 metros de altitude, no lugar coñecido como A Carballeira, entre a estrada LU-P-0503 que vai dende a capital municipal á parroquia de Aranza, o río Neira e o rego de Abredo.

De forma tirando a ovalada, ten unhas medidas aproximadas de 110 metros no eixo norleste-suroeste e 75 metros no eixo noroeste-sureste. Estaba defendido en todo o seu perímetro polo forte desnivel do terreo, con dous aterrazamentos, agás polo noreste, a parte máis vulnerable, por onde tería a entrada, que estaba protexido por un profundo foxo. Dentro do recinto, na parte noroeste, obsérvase unha pequena croa duns 30 por 40 metros arrodeada por unha pequena muralla de terra e pedras e o foxo citado máis arriba.

Na actualidade, a maior parte do castro utilízase para pasto. Na croa, cuberta pola maleza, hai carballos plantados. Ao longo dos anos sufriu diversas alteracións. Polo medio do castro fixeron un camiño que o atravesa case na súa totalidade, e outro camiño bordéao polas caras norte e oeste; este último alterou de forma significativa as defensas. Polo suroeste sufriu unha importante transformación cando habilitaron esta parte para os labores agrícolas. O foxo tamén foi utilizado en época moderna para a extracción de pedra. Na parte norte vese unha casa de pedra en ruínas e cuberta na actualidade pola maleza. O castro tamén está atravesado por unha liña de media tensión.

Mantiña unha boa comunicación visual cos castros de Pousada e Ferreiros.

O achado foi comunicado ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello de Baralla.

* Agresión a unha mámoa en Valdoviño

A mámoa que se ve na foto, situada en Riobó, na parroquia de Meirás (Valdoviño), no límite con O Val (Narón), estaba plantada de eucaliptos. Cando serviron para a venda, taláronnos, arrincaron as raíces con maquinaria e volveron a plantar eucaliptos.

Para celebrar a fazaña da desfeita, colocaron unha "bandeira" no cráter de violación.


* Un castelo roqueiro en Cervantes

O Teso do Castelo atópase a 659 metros de altitude, en terras da aldea de Airoá, na parroquia de Cereixedo (Cervantes). Trátase dun outeiro rochoso situado nun meandro que forma o río das Casas e o regueiro do Castelo que o arrodean case na súa totalidade, quedando o único punto de acceso pola cara este. Agás por esta parte, o resto resulta practicamente inaccesible debido ás enormes penas, case verticais, que dende a parte máis alta afloran ata as correntes fluviais citadas. Hai uns anos, ao acondicionar a estrada LU-723, fixeron ao pé do teso unha explanada que destruíu varias rochas e eliminou un sendeiro que levaba ata a cima e outro que dende este baixaba cara o río.

 


 

Sobra aclarar que o que nos levou ata o Teso do Castelo foi a toponimia que, como soe acontecer, adoita ser precisa, sendo en moitísimos casos a única fonte que permite localizar antigos sitios arqueolóxicos.

 

As primeiras tentativas para determinar se o topónimo agochaba algún resto antigo comezámolas hai algúns meses, mais con resultados pouco satisfactorios debido, principalmente, á dificultade para chegar ata o cume, impedimentos cuxos culpables eran as verticais pendentes do monte e a impenetrable maleza. Cada vez que abriamos cos fouciños algún sendeiro, sempre nos atopabamos coas colosais rochas ou cos fortes desniveis do terreo. Pero a insistencia tivo premio a principios do mes de novembro. Despois de despexar un tramo demos de súpeto co que semellaba unha parede construída con pedras soltas. En efecto, limpamos o sitio e puidemos comprobar que se trataba dun muro de factura claramente artificial, realizado con pedras de bo tamaño, que comezada e remataba en dúas grandes penas separadas entre si por uns cinco metros. Foi ao final deste muro, entre cuxas pedras tamén medraba a matogueira, cando demos cunha pequena entrada que nos permitiu comprobar que chegaramos á cima. Aínda que continuaba a espeza maleza, observamos que nos adentraramos nunha pequena explanada de forma rectangular, duns 15 x 20 metros, que ocupaba a parte noreste do cume, protexida en todo o seu perímetro polos afloramentos rochosos e dúas murallas máis, construídas de rocha a rocha, que pechaban o recinto, unha xusto sobre o precipicipo e a outra a continuación da porta de acceso. Observando a contorna dende o alto, vimos que se dominaban os vellos camiños que baixaban dos elevados montes circundantes (un deles coñecido como Castelo de Airoá) e a cunca do río das Casas. Pero a maior sorpresa levámola cando miramos cara o sur. Case mimetizado coa paisaxe, a uns 1.300 metros en liña recta, divisamos o impoñente castelo de Doiras, erixido nun outeiro rochoso a 752 metros de altitude.

 

Estabamos diante dunha atalaia relacionada coa fortaleza baixomedieval ou anterior? Antes de facérmonos conxecturas quixemos desvelar algunhas incógnitas, non fose que o que considerabamos como murallas resultasen ser outra cousa, suposición na non críamos xa que tiñamos case a seguridade de que nun terreo tan escarpado, rochoso e de tan complicadísimo acceso a alguén se lle ocorrera utilizar o lugar para levar o gando ou para labores agrícolas, certidume que se veu confirmada por veciños das Casas do Río e de Airoá. En frase textual: “Alí só subían os corzos”. Preguntamos tamén se coñecían algunha historia ou lenda relacionada co Teso do Castelo: uns dixéronnos que nese castelo vivían os mouros, e outros que se fixera para defenderse dos “moros”.

 

Regresamos ao Teso do Castelo unha semana despois para ver se atopabamos máis vestixios. Nunha zona lixeiramente despexada de maleza, cando estabamos a remover a terra superficialmente, apareceron dúas moedas de cobre moi deterioradas e un anaco cerámico. Unha moeda, despois de indagar no que quedaba dos seus elementos figurativos e nas inscricións, sabemos que é do ano 1618, acuñada en tempos do rei Felipe III, que equivalía a catro maravedises. Aínda que coa inscrición incompleta, no anverso líase PHILIPPVS III, cun castelo e o numeral IIII encerrado nun círculo; e no reverso HISPANIARVM REX e un león nun círculo. Da segunda moeda non conseguimos descifrar absolutamente nada xa que apenas se distinguen algunhas desgastadísimas marcas.

 

O pasado día 8 de decembro achegámonos de novo. Cando estabamos a retirar unhas pequenas pedras amontoadas ao pé dunha rocha saíu á luz o anaco doutro recipiente cerámico. Ao limpar a terra adherida, observamos uns diminutos puntiños que destacaban entre a terra pola cara interior da peza que máis tarde puidemos comprobar que era po de ouro. Remexemos o resto do sitio pero non localizamos máis indicios. Unha posible hipótese é que ese recipiente se utilizara para gardar po de ouro extraído do río das Casas. Segundo referencias orais, ata os anos cincoenta do pasado século aínda había mulleres que practicaban o bateo nos remansos dos recodos dos ríos das Casas e Navia. Na zona tamén están documentadas varias minas romanas a ceo aberto. A carón do Teso do Castelo discorría a Vía romana XIX que comunicaba Lucus Augusti (Lugo) con Asturica Augusti (Astorga). Incluso o topónimo Doiras pode facer alusión á existencia de areas auríferas.

 

Non nos sorprendeu a escaseza de datos orais, do mesmo castelo de Doiras apenas se conta con información, nin oral nin escrita (e incluso arqueolóxica), tratándose do único castelo galego aínda en pé do que menos datos se posúen, nin sequera información fiable sobre as remodelacións que se acometeron despois da primeira compra o pasado século XX por un particular.

En resumo, sobre a cronoloxía do Teso do Castelo barallamos dúas hipóteses. Ou que se trata dun lugar de vixiancia relacionado co vía romana XIX e as explotacións auríferas da zona, ou dunha atalaia ou torre dependente do castelo de Doiras.



* Rutas arqueolóxicas polos Ancares

Ligazón a un novo blog do Colectivo Patrimonio dos Ancares onde achegamos varios roteiros arqueolóxicos pola comarca.


* Mámoas abandonadas en Miño

O día 5 de decembro de 2016 denunciei publicamente o estado de abandono en que se atopan as mámoas da Fraga, entre as parroquias de Vilanova e Perbes (Miño). O mesmo día envieille ao Concello un escrito para que se protexan e valoricen, obriga marcada pola Lei do Patrimonio Cultural de Galicia publicada no pasado mes de maio.

Unha urbanización e un campo de golf fixeron desaparecer, ao menos, outros cinco túmulos.






* Mámoa, petroglifos e castro inéditos en Monforte

O día 19 de novembro de 2016 achegámonos ata o monte da Medorra, en Susao, na parroquia de Sindrán (Monforte de Lemos), para ver se o chamativo topónimo facía alusión a un antigo enterramento megalítico ou se o nome viña dado pola forma do monte, a xeito dunha mámoa. No catálogo da Xunta de Galicia só figura como topónimo, co código GA27031TOP06. A curta pero forte subida (pouco máis dun quilómetro) mereceu a pena. Antes de coroar a cima, nunha penichaira situada a 655 metros de altitude (a vista sobre o Val de Lemos e a cidade de Monforte é espectacular), localizamos os restos dunha mámoa que debido aos labores agrícolas perdeu case toda a súa masa tumular, cun diámetro aproximado de 11 metros e unha altura que non chega aos 0,20 metros. Sobre ela vense gran número de pedras de xisto e cuarzo que deberon formar parte da coiraza pétrea. Nas inmediacións localizamos o que puido ser un esteo da cámara funeraria onde se ve un suco ben marcado e moi suave ao tacto, posiblemente de factura artificial.
 

 
  

 

Na nosa teima por atopar os primeiros petroglifos do concello de Monforte, continuamos ata a cima do monte, a 665 metros de altitude, onde hai varios afloramentos de xisto. Aínda que a maioría das pedras están cubertas por abundante lique, localizamos (por fin!) tres rochas cunha cazoleta cada unha de clara factura humana. Teñen un diámetro duns cinco centímetros e unha profundidade de dous. Nas proximidades demos cunha pedra que foi cortada cunha gravura de forma navicular de 10 centímetros de longo por 3 de ancho e, como no caso do posible ortostato da mámoa, moi suave ao tacto. 
 
Unha muller de Susao comentounos que cando era pequena ía coas ovellas ata a Medorra. Díxonos que non moi lonxe da cima hai unha pedra moi lisa (e fermosa) onde xogaban. Ao parecer tamén hai coviñas. Mágoa que non demos con ela, posiblemente, como nos avisou a muller, porque actualmente debe estar tapada pola abundante maleza.
 
 
 
 

Pero a cousa non quedou aí. Ao baixar falamos cos moradores da casa que está ao pé do camiño que sobe cara o monte da Medorra para saber se nos podían ampliar a información. O home de máis idade díxonos que na Medorra vivían os mouros e que por unha cova baixaban cara o río de Covos e o castro. O castro? Que saibamos, no rexistro da Dirección Xeral do Patrimonio non hai ningún castro catalogado en Susao, nin sequera na parroquia de Sindrán. Preguntámoslle onde quedaba e ata o lugar nos diriximos. En efecto, xusto no vértice onde se xuntan a pista asfaltada que vai a Susao e a estrada local a Liñares (A Pobra do Brollón), apréciase o que semella foi un antigo asentamento. A pesares da maleza e os piñeiros que o inzan, observase un recinto de forma ovalada protexido por terrapléns en todo o seu perímetro, o pronunciado desnivel do terreo polo nor-oeste e un foxo defensivo polo leste, a parte que sería a máis vulnerable. O interior do recinto está totalmente achairado. As súas medidas aproximadas son de 125 metros no eixo norte-sur e de 85 metros no eixo leste-oeste.

 
 
 

Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello de Monforte.

Hai uns anos, en Susao atopáronse varios artefactos do Paleolítico.

E por último, xa como curiosidade, cando aparcamos o coche en Monforte para ir a xantar, no aparcadoiro do Parque dos Condes, acercámonos ata a fonte que hai xunto a lagoa artificial para limpar un pouco o barro das botas. Foi a compañeira Pilar a que se fixou en algo que ata ese momento nos pasara desapercibido. Para facer a fonte utilizaron unha pedra granítica con grandes pías naturais, ignorando de onde a trouxeron. Mais na parte superior esquerda, por riba do caño, hai unha coviña de factura case seguro que feita pola man do home. Ao longo de Galicia non é infrecuente atopar coviñas artificiais asociadas a pías naturais.