* Mámoas inéditas en Becerreá

O día 24 de agosto de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos dúas novas mámoas sen catalogar no concello de Becerreá. Atopámolas na Serra de Vilamane, no monte coñecido como O Marco, a 966 metros de altitude. 

A primeira mámoa ten uns 11 metros de diámetro e unha altura de 0,80 metros. Sufriu unha escavación furtiva tal como se aprecia no cráter de violación central duns 2 metros de diámetro. Deste cono central sobresaen varias pedras que formaban parte da cámara funeraria e que, debido á violación ou ben pola acción da maquinaria pesada ao plantar o monte con piñeiros, foron partidas. Sobre a mámoa obsérvanse gran cantidade de pedras de pequeno tamaño que formaban parte da coiraza pétrea.

 

A segunda mámoa atópase case destruída debido á utilización de maquinaria pesada para a repoboación forestal que lle produciu grandes cortes, facéndolle perder case toda a masa tumular. Na actualidade ten uns 8 metros de diámetro e 0,30 de altura; xusto ao seu carón vense algunhas pedras que formaron parte da cámara megalítica; un destes esteos está case intacto. 

 

O sitio recibe o nome de O Marco por unha pedra fincada, situada xunto as mámoas, que xa figura recollida no Castastro de Ensenada do 10 de abril do ano 1753 e que actuaba como delimitadora das parroquias de Fontarón e Vilamane.

 

Se ben é certo que as mámoas foron violadas hai séculos para buscar tesouros, o maior dano produciuse cando o acondicionamento do terreo para a repoboación forestal con piñeiros, que tamén se plantaron sobre elas. 

Esta nova necrópole atópase a pouco máis dun quilómetro en liña recta da do Chao do Marco, tamén con dúas mámoas, que dende o noso colectivo sinalizamos no mes de outubro do pasado ano, sinalización que aos poucos días desapareceu do lugar.
Os achados xa lle foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Becerreá. 

Ademais de solicitarlle a catalogación e protección das mámoas, tal como marca a lei, tamén fixemos o mesmo para o citado marco por considerar que se trata dun ben patrimonial de indubidable valor histórico.

Con estes novos achados, no municipio de Becerreá están documentados once enterramentos megalíticos datados hai uns 5.000 anos, en xeral en regular ou mal estado de conservación. O pasado ano denunciamos ante o Concello e Patrimonio a agresión con maquinaria pesada a un túmulo da necrópole da Cabeza do Río, na parroquia de Furco. No mesmo ano tamén lle enviamos un escrito ao Concello para que incluíra no PXOM o coñecido como Dolme de Vilouta ou Pedra Cobertoira que, a pesares de figurar no catálogo da Xunta, non estaba recollido no plan de ordenación municipal.


* A Pena da Ermida (Lugo)

O sábado, 20 de agosto de 2016, achegámonos ata a Pena da Ermida, un altorelo situado no Monte de San Fitoiro, a 624 metros de altitude, entre as parroquias de Labio (Lugo) e da Meda (Castroverde).

Hai un par de anos encaramos o lugar dende a aldea do Couto (Labio), bordeando o Outeiro Maior (728 metros) e pasando a carón do Marco de San Fitorio. Mais destas decidimos facelo dende os Lagos de Teixeiro, que recibe o nome por uns pequenos lagos artificiais encadeados que aproveitan as augas do rego da Veiga de Feás.

 

Dar co sitio non resultou doado xa que non se atopa sinalizado, e todo a pesares de que o bosque dunhas 10 hectáreas de piñeiros e carballos que acolle os lagos e unha área recreativa é, segundo vimos nalgunha guía oficial, “de grande interese recreativo e faunístico, constituíndo unha reserva zoolóxica de corzos, cervos, gansos...”. Póñoo entre comiñas porque cando chegamos o que apareceu ante os nosos ollos foi a imaxe mesma do abandono. Contáronnos que hai uns vinte anos, en primavera e verán achegábanse milleiros de persoas para desfrutar da mellor área recreativa do concello de Lugo, mais na actualidade ninguén a utiliza, a maleza invádeo todo, e nótase que hai moito tempo que non se realizan labores de mantemento e limpeza de mesas, xogos infantís, fontes (que non botan auga), etc. Outro tanto acontece cos lagos en que a area acumulada, ramas soltas e follas das árbores reduciron o volume da auga o que afecta gravemente á conservación da flora e da fauna. Seica pertence á Xunta de Galicia, pero supoño que ao atoparse no seu término municipal o Concello de Lugo tamén tería algo que dicir. 

 

Colgamos as mochilas e iniciamos un suave ascenso por un camiño de terra abeirado por piñeiros, froito dunha repoboación de finais dos anos noventa como así o anunciaba un enferruxado panel co presuposto aínda en pesetas (por moito que me debando os miolos non lle dou atopado resposta a esa manía de manter os anuncios despois de rematadas as obras). Xa dende o principio, inmensas moles graníticas afloraban a dereita e esquerda do camiño. Levounos o seu tempo percorrer os escasos dous quilómetros que nos separaban do noso destino, deteñéndonos cada pouco para examinar as penas que considerabamos máis chamativas. Mágoa que o lique cubrira a maioría, impedíndonos comprobar se a algún primitivo morador da zona se lle dera por gravar algún debuxo. O que non nos pasaron desapercibidas foron as pías, grandes e pequenas, que a erosión fora escavando ao longo dos séculos.

 

Malia a insistencia deu os seus froitos. Nunha gran pena, na cara vertical que miraba cara o camiño, vimos unha cruz latina gravada. Que pintaba alí? Misterio. Só sabemos que o monte recibe o nome do Castelo. 

 
 
 

Continuamos o ascenso. Ao pouco, á esquerda do camiño, no coñecido como Trollos da Veiga, reparamos noutra peneda. Alí fomos. Non albiscamos ningunha marca, pero si o equilibrio que mantiña, apoiada só unha minúscula parte sobre outra pena horizontal. 

 

Chegamos por fin á Pena da Ermida. O PXOM do Concello de Lugo (ano 2012), que lle dá unha cronoloxía medieval e tipoloxía descoñecida, di (traduzo do castelán): “O xacemento atópase nunha aglomeración de grandes penas entre as que se observan, particularmente no cume das mesmas, unha gran cantidade de pedras de derrube xunto con fragmentos de tella (curva) e algún resto cerámico. No cume das penas obsérvase un amplo cono de violación entre o derrube de pedras. Nos arredores, aos pés das penas, tamén se observa gran cantidade de tella (curva) e algún fragmento cerámico. Na actualidade o monte está totalmente queimado o que permite visualizar facilmente os restos. O entorno ten unha gran cantidade de afloramentos graníticos. Dende as penas hai unha visibilidade limitada dos montes circundantes”. 

 
 
 

Non o sei, ao mellor os redactores do PXOM visitaron o lugar de noite, só así se explica que afirmen tan rotundamente que hai unha visibilidade limitada. Agás que consideren que once ou doce quilómetros non é demasiado, é dicir, a distancia en liña recta que hai entre a Pena da Ermida e a cidade de Lugo que se divisa á perfección.

 

E si, en efecto, ao pé da Pena da Ermida vimos anacos de tella curva e cerámicos (azulexos), pero cremos que de época recente, depositados alí procedentes dalgunha obra (en máis dun sitio durante a subida observamos algunha escombreira). O que si atopamos na parte alta foi pequenos anacos cerámicos de feitura tosca a semellanza de tégulas. 

 

O que si se lles pasou por alto aos redactores do PXOM foron unhas cruces gravadas en  varias partes do afloramento e algúns rebaixes na rocha, quizais para encaixar postes. E tamén o pé do que puído ser unha cruz de pedra. 

 

Acolleu a Pena da Ermida algún tipo de construción? Ben, en principio está o nome. Por outra o nome xenérico do monte: San Fitorio ou San Fitoiro. E por último, a menos de 1,5 quilómetros temos outro, cando menos, curioso microtopónimo: Cal do Convento, un callis latino no sentido de sendeiro, paso. Que eu saiba, nesta zona (nin próxima) non hai documentado ningún convento ou mosteiro polo que o referido topónimo ben puidera facer alusión a un camiño utilizado por un monxes, quizais eremitas, que moraban na Pena da Ermida.

Malia o anterior, quero aclarar que no santoral católico non atopei ningún San Fitorio ou San Fitoiro polo que debemos estar diante dun falso haxiotopónimo (como San Rebordín, Sancedelo, As Santas por As Antas...). Pode que proveña de "fitar", fixar, fincar, cravar (unha pedrafita, por exemplo), ou de "fitar" no sentido de "Mirar fixamente a un sitio sen distraer a vista nin a atención" (Eladio Rodríguez González no seu seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano, 1961). Se como parece non existiu este santo, por que santificar o nome? Quizais porque no sitio se celebraban rituais paganos? De aí que construíran unha ermida ou un eremitorio? Mais, se atendemos á segunda acepción, pode que fora utilizado como un lugar de vixiancia.

 

* Castro de Castrelo ou Centroña (Pontedeume)

O día 13 de agosto de 2016 achegueime ata o castro de Castrelo, coñecido tamén como Os Castros ou de Centroña, entre os concellos de Pontedeume e Miño. Trátase dun asentamento, posiblemente da II Idade do Ferro, situado a 194 metros de altitude, cun amplo dominio visual sobre a costa. A grandes trazos, posúe un recinto principal de forma ovalada, cunhas medidas aproximadas de 120 por 85 metros, defendido por unha potente muralla e foxos en todo o seu perímetro. Pola cara N-O ten acaroado un gran antecastro duns 200 metros de longo, nalgúns tramos protexido tamén con parapeitos e foxos.

 

Hai investigadores que adoitan ubicar eiquí a cidade ártabra de Ardóbriga, citada polo xeógrafo Pomponio Mela na primeira metade do século I d.C.

Preto do castro, no ano 1912, apareceu a metade dun torque de ouro datado no século II a.C., atopado por don Juan Leira no lugar coñecido como As Casas Vellas e que na actualidade se atopa no Museo Provincial de Lugo.

Despois de visitado comprobei que se atopa nun estado de conservación máis que deficiente, a maleza faino totalmente invisible, mesmo para os ollos máis experimentados; en varias partes verteuse lixo. Unha auténtica mágoa xa que se trata dun asentamento con gran parte das súas estruturas case intactas.

Segundo o meu parecer, creo que a posta en valor deste castro dotaría ao municipio dun atractivo turístico de primeira orde. Ademais non se precisaría un gran investimento para facelo visitable, bastaría limpar a mesta maleza que o inza e acondicionar un pouco os camiños de acceso. Por outra parte, os Concellos de Miño e de Pontedeume deberían iniciar os trámites para levar a cabo algunhas intervencións arqueolóxicas para avaliar o seu posible potencial e, de ser o caso, acometer a súa escavación.

 

Hai algún tempo, a asociación Ardóbriga solicitou á Xunta de Galicia a súa catalogación como BIC, mais ata o presente non se sabe en que fase se atopa o expediente.  

O día 16 presentei no rexistro da Xunta uns escritos dirixidos ao Concello de Pontedeume e aos grupos con representación municipal para que inicien as conversas cos propietarios dos terreos onde está o castro para proñelo en valor.

No mesmo escrito fágolles ver a inexistente información sobre o patrimonio máis antigo do concello: mámoas, petróglifos, castros e asentamentos romanos. Nada teño en contra,  pero semella que en Pontedeume nada existiu ata a Idade Media.

* Ruínas arruinadas en Cospeito


O día 11 de agosto de 2016 achegámonos ata a parroquia do Pino, en Cospeito. O panorama que nos atopamos en dous dos seus principais monumentos non merece outro cualificativo que o de desolador.

A TORRE DE CALDALOBA

Propiedade privada. De época baixomedieval (Hervés dátaa no séculoXIII, e Vázquez Seijas no XIV). Nalgúns documentos tamén aparece citada como de Vilaxoán. Levántase no Coto do Mato, un outeiro situado a 467 metros de altitude. Destruída polos Irmandiños, foi reconstruída por Fernán Ares, xenro do decapitado Pardo de Cela, quen, xunto coa súa muller e filla do mariscal, Constanza de Castro, rexeitaron os ataques das tropas dos Reis Católicos ata que tiveron que renderse ao podrecer a auga do alxibe. Os reis, despois da conquista, puxéronna á venta para sufragar os gastos do asedio. No ano 1646 aparece como propietario o conde de Fuensaldaña e vizconde de Altamira, Álvaro Pérez de Viveiro. No ano 1755 foi vendida a Gabriel María Montenegro, do pazo de Caldaloba, situado a uns poucos centos de metros (conta a lenda que un túnel comunicaba a torre e o pazo). Para construír o castelo escolleron o emprazamento dun primitivo castro da Idade do Ferro, aproveitando os foxos que o defendían. Consérvase unha arruinada torre de 25 metros de altura, de planta cadrada, con 10 metros de lado e muros de máis de 2,5 metros de espesor, construída en pizarra e cadeirado de granito nas esquinas. Tiña catro andares (planta baixa e tres niveis máis), rematada por unha bóveda de canón da que só se conservan os arranques dos arcos rematados en ménsulas. Durante séculos sufriu varios asedios. Na parte inferior aínda se aprecian os impactos dos bolaños (pedras de forma redonda) lanzados con catapultas ou con primitivos canóns.

 

O abandono da torre prodúcese no século XVII, con referencias documentais sobre a venta de escombros procedentes da mesma. A presenza de vexetación e a exposición á choiva contribuiu á súa deterioración. A parte superior da torre desapareceu por completo e o resto está cortado por grandes gretas verticais. Máis da metade do terzo superior desapareceu (muros posterior e laterais), incluídas as xambas e arcos da porta e ventá principáis (crese que roubadas para a utilización noutras construcións). A fábrica, no seu conxunto, presenta numerosos derrubes e gretas. A parte superior estaba coroada por ameas. Hai uns 30 anos colocouse un andamio arrodeando a torre para retirar as pedras en peor estado pero non se acometeu ningunha obra de consolidación. Dise que o andamio estivo alí durante nove meses, a 1.000.000 das antigas pesestas por mes.

 

A pesares de que a torre foi declarada Monumento Nacional por decreto de 22 de abril de 1949, o seu estado é de completa ruína. Para que se manteña en pé urxiría asegurar a fábrica para evitar o desprendemento das grandes pedras (algunha de 500 quilos) que están a piques de caer e repoñelas nas zonas máis degradadas.

 

Aínda que é o monumento emblemático do concello de Cospeito (unha das torres do seu escudo representa a de Caldaloba), o seu estado de conservación é de completa ruína e está totalmente invadida pola maleza, facéndoa case invisible ao ollo humano. É tanta a matogueira que a arrodea que resulta imposible achegarse ata os muros. E non falemos do acceso para chegar ata ela. O camiño resulta practicamente intransitable. E quen desexe subir ata o altorelo onde está emprazada ten que mentalizarse para sufrir os ataques dos toxos, silvas e ortigas que actúan como unha impenetrable muralla vexetal, quizais para impedir que os visitantes observen aquela ruína arruinada. Se se quere ver arodeándoa polo foxo perimetral, o visitante terá que conformarse con distinguir só o 25% da torre xa que o resto está comido pola maleza.

 
 

Dentro do réxime xeral de protección do Patrimonio Histórico, as torres, castelos e pedras heráldicas obstentan o maior grao de protección (decreto do Ministerio de Educación Nacional de 1949, Lei do Patrimonio Histórico Español de 1985 e Lei do Patrimonio Cultural de Galicia de 2016). A lei galega di que os Concellos teñen a obriga de protexer, defender, realzar e dar a coñecer o valor cultural dos bens que se ubiquen dentro do seu termo municipal, correspondéndolles en caso de urxencia, como é este de Caldaloba, adoptar as medidas cautelares necesarias para salvagardar os que se visen ameazados. E os propietarios, posuidores e demais titulares de bens integrantes do noso patrimonio teñen a obriga de conservalos, coidalos e protexelos para asegurar a súa integridade e evitar a súa perda, estrución ou deterioración. O incumprimento destas obrigas conlevará unha multa, e mesmo a expropiación.
En Galicia, as fortalezas arruinadas superan, con moito ás conservadas. Na nosa terra "adórnanse" castelos con alpendres de bloques mentres que outros, din, non teñen dono, sen que as administracións responsables de velar para que se cumpra a lei fagan nada por evitalo.

Serve para algo que un monumento goce da máxima protección legal? Teñen algunha responsabilidade os Concellos e particulares por non protexer o patrimonio tasl como os obriga a lei? Á vista do que hai as respostas non precisan de moita análise: non e non. Como se adoita dicir: papel mollado. Está máis que comprobado que non todas as leis se teñen que cumprir. Hai leis de primeira, de segunda e as que están adorno.

A PONTE DO PORTO

Atópase tamén na parroquia do Pino. É do século XVII pero de posible orixe romana. Catalogada pola Xunta de Galicia no ano 1991.

 

Ata principios do actual século XXI aínda era utilizada polos veciños como paso para salvar o río Támoga. Foi nos primeiros anos deste século cando o Concello solicitou un obradoiro de emprego subvencionado pola Xunta de Galicia para limpala e consolidala. E aí comezou a desfeita. Os alumnos do obradoiro (que non tiveron culpa) limparon a maleza e arrincaron as pequenas árbores que medraban entre as pedras. Quedar quedou limpa, pero resulta que ao responsable das obras "esquecéuselle" asegurar as pedras polo que na primeira enchenta dese inverno un dos arcos de medio punto veuse abaixo, e do que quedou en pé comezaron a desprenderse as pedras. Todo isto foi a parar ao leito do río o que ocasionou que a auga se fora estancando. E todo isto foi feito sen control arqueolóxico. Para tentar subsanar a desfeita, varios anos despois a asociación de veciños, logo de sortear non sei cantos atrancos, conseguiu permiso para retirar as pedras que atascaban o río e que apilaron nun lugar próximo, traballo inútil porque as pedras continúan a caer e, debido á conxestión producida polos derrubes, fai que aquelas augas sexan totalmente insalubres tal como reza un cartel que colocaron ao efecto. No entorno da ponte acondicionouse hai anos un terreo como área recreativa que ninguén visita, non só porque está inzada pola maleza, senón porque as augas non son aptas nin para bañarse nin para pescar.

 

En definitiva, na actualidade o único que se ve da outrora fermosa ponte é como caen as pedras, uns aramios adosados que ninguén sabe para que serven e a plataforma por onde transitaba a xente cuberta cunha capa de formigón.

 

O día 12 de agosto de 2016 presentamos uns escritos dirixidos ao Concello e aos grupos municipais con presenza no mesmo para que se tomen as medidas urxentes para evitar a desaparición, tanto da torre de Caldaloba como da Ponte do Porto, e tamén no Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia para que obrigue ao Concello e aos propietarios da torre a preservalos, e no caso de que pasen se lles aplique o réxime sancionador que estipula a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia.