* O dolmen de Vilavite (Friol) xa foi descuberto no 1992

O pasado día 9 de outubro de 2017 enterámonos polos medios de comunicación de que persoal de incendios de Medio Rural descubriran un dolmen nos montes de Vilalvite, en Friol, uns dos enterramentos do Neolítico, segundo os arqueólogos da Xunta de Galicia, mellor conservados da provincia de Lugo. Antes de continuar queremos aclarar que con esta achega non pretendemos, nin de lonxe, restarlle mérito aos traballadores de Medio Rural nin aos arqueólogos da Xunta, pola contra, grazas a eles cabe a posibilidade de que se realicen unha serie de actuacións para poñelo en valor, evitando, como acontece coa maior parte dos enterramentos megalíticos do concello de Friol, que se atopen nun estado lamentable de conservación ou, como denunciamos recentemente nunhas mámoas do parque empresarial, se destrúan. Mais, dito isto, tamén queremos que se coñeza quen foron os seus descubridores. 

O mesmo día que saíu a noticia, chamoume o compañeiro Brais Rodríguez Romero para comunicarme a boa nova, mais axiña engadiu que ese dolmen non lle era descoñecido. Foi entón cando nos puxemos máns á obra para tentar saír de dúbidas. Se ben é certo que coñecemos a maioría dos enterramentos do concello, tamén o é que este nunca o visitaramos, pero soar soábanos. De que? Foi a raíz dunhas fotos feitas recentemente por integrantes da asociación A Castronela, de Friol, cando saltou a lebre. 

No ano 1992, Juan F. Núñez Jato e Laura Rodríguez Varela fixeron un traballo titulado “Prospección e inventario de túmulos megalíticos do concello de Friol (Lugo). 1ª parte. Zona oriental”, que logo extractaron no ano 1996 en Croa número 6 (o boletín da Asociación de Amigos do Castro de Viladonga) baixo o título “Prospeccións no concello de Friol (I): mámoas e folclore arqueolóxico”. Desas xa escribiron que este dolmen era un dos máis interesantes do concello de Friol, situado no monte de Santa Marta e coñecido como Medorna da Zanca, o Zancón ou Forno dos Mouros. 

Ao ver as fotos da asociación A Castronela e dos autores citados, as dúbidas esvaéronse, comprobando que se trata do mesmo enterramento. A única diferencia está en que cando o visitaron F. Núñez Jato e Laura Rodríguez a tampa aínda pousaba sobre os esteos (agora atópase desprazada), e que o sitio, que na actualidade está plantado de pinos, daquelas estaba inzado de maleza. 

Nunha ficha confeccionada pola Xunta de Galicia no ano 1997 á que tivemos acceso (clave de identificación GA27020REF13) di que non se puido localizar, facendo constar, iso si, que se trataba dunha referencia de Núñez Jato e Rodríguez Varela. É posible que os técnicos que naquel momento se achegaron ata o lugar non deran con el pola mesta matogueira e porque as coordenadas dos autores estaban lixeiramente erradas. 

E ata eiquí a nosa pequena achega, cuxa única intencionalidade é a de recoñecer o labor de Juan F. Núñez  e Laura Rodríguez hai xa 25 anos. 

A continuación achegamos as fotos da asociación A Castronela feitas recentemente, e as de Núñez Jato e Rodríguez Varela de hai 25 anos.

 

* Mámoas inéditas en Outeiro de Rei

Recentemente, o amigo Brais Rodríguez Romero máis eu localizamos dúas novas mámoas no concello de Outeiro de Rei. Esta vez foi en Caboi (as primeiras da parroquia), nunha chaira situada a uns 370 metros da igrexa parroquial e a uns 500 metros do castro da Engrovia. 

O primeiro túmulo foi posible documentalo grazas a unha tala de piñeiros que se produciu non hai moito tempo e que deixou ao descuberto o enterramento. Ten unhas medidas aproximadas de 16 metros de diámetro e unha altura de 0,50 metros. Debido aos labores agrícolas primeiro e á plantación de árbores despois perdeu gran parte da masa tumular. Non se aprecian restos de cámara nin de coiraza pétrea.
 
 

A segunda mámoa localizámola a uns 50 metros da anterior, no medio dunha plantación de piñeiros e case no límite coa parroquia de Uriz pertencente ao concello de Begonte. Ten unhas medidas de 11 metros de diámetro e unha altura de 0,40 metros. Sobre o túmulo vense varias árbores, observándose nidiamente as gabias producidas pola maquinaria ao realizar as plantacións o que a alterou de forma considerable. Como no caso do primeiro enterramento, non se aprecian restos de cámara funeraria.

 

Con esta son medida ducia as mámoas que levamos localizadas Brais máis eu en Outeiro de Rei, a última a mediados de agosto deste ano e coñecida como Forno dos Mouros, na parroquia de Vicinte, a única do concello que conserva a tampa cobertoira e que xa foi catalogada pola Xunta de Galicia. Do mesmo período tamén documentamos no mes de maio de 2016 o único menhir prehistórico do concello. Trátase da pedrafita de Pascuais, na parroquia de Parada, un enorme fito cuxa parte á vista ten unha altura de 2,60 metros e un perímetro de 3,90 metros que se vai estreitando cara a cima e que tamén xa foi catalogado por Patrimonio.

Ao longo do concello de Outeiro de Rei están documentadas unhas 180 mámoas nun estado de conservación de regular a malo. Pola documentación e as referencias orais estimamos que ao longo dos últimos anos foron destruídas arredor de medio cento de enterramentos.

Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo.