* Novas agresións a mámoas en Friol

Hai uns días, dende o Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo comunicáronnos que propuxeron á Dirección Xeral do Patrimonio en Santiago a incoación de tres expedientes sancionadores pola realización de obras no Parque Empresarial de Friol sen o previo e preceptivo control arqueolóxico. A apertura destes expedientes obedece á denuncia que o pasado mes de setembro presentamos os do Colectivo Patrimonio dos Ancares pola agresión a dúas mámoas e a destrución total doutra con maquinaria pesada, todas catalogadas. 

Lamentablemente as desfeitas non paran aquí. Noutra visita que vimos de realizar ao concello comprobamos que outros dous túmulos foron agredidos.

 

A primeira é unha mámoa, catalogada, da necrópole megalítica dos Pedrouzos, na parroquia de Santalla da Devesa. Ten unhas medidas aproximadas de 14 metros de diámetro e unha altura de case 2 metros. Está situada nas inmediacións dunha pista que foi asfaltada non hai moito (que por certo, xa presenta numerosísimos baches) e que leva ás instalacións dunha empresa inauguradas a principios deste mes de decembro. Na cara que dá á pista obsérvase un longo corte producido por maquinaria pesada, ocasionado ao limpar de árbores e maleza o sitio, non sabemos se con motivo dos labores de asfaltado ou para a instalación dos postes que levan a electricidade para as devanditas instalacións.

 

A segunda mámoa agredida, tamén catalogada, é a da necrópole de Reigosa, na parroquia de Lamas, un enorme túmulo duns 5 metros de altura. Con motivo da limpeza do monte, unha máquina pesada pasou sobre a mámoa producíndolle profundos sucos coas rodas e depositando sobre ela terra e cascallos.

 
 

E por último, na necrópole megalítica de Monteirón ou das Gándaras de Narla, onde se atopa o túmulo catalogado co número 1, de 55 metros de perímetro e 4 de altura, a sinalización foi derrubada. Un indicador de dirección foi tirado por un camión ou tractor tal como evidencian as rodeiras, e tamén o panel que informa sobre a necrópole.

 
 

Dende o noso colectivo xa vimos de presentar as novas denuncias. Esperamos que as propostas de sanción en curso sexan exemplarizantes, e que as novas denuncias sigan o mesmo camiño para, dunha vez por todas, os agresores caigan na conta de que atentar contra o noso patrimonio non pode saír gratis. 

No concello de Friol había unhas 250 mámoas das que máis de 50 foron destruídas nos últimos anos. Este municipio é o que conta cunha das maiores densidades de túmulos por quilómetro cadrado de Galicia. Tamén é onde atopamos os enterramentos megalíticos máis grandes, con exemplares que pasan dos 60 metros de diámetro (hai castros que non teñen esas dimensións). Das 32 parroquias, 29 contan con este tipo de monumentos.

 

* O nome das mámoas en Galicia e norte de Portugal

A profusión de enterramentos do Neolítico ao longo do territorio que abrangue a Galicia actual e o norte de Portugal ocasionou que, un mesmo tipo de enterramento, fora bautizado con distintos nomes. En moitos casos, son estes microtopónimos os que nos permiten localizar mámoas e antas non documentadas e, por outra banda, grazas á toponimia identificamos lugares nos que houbo monumentos funerarios prehistóricos pero que, por distintas causas, xa desapareceron.

 

Resulta nidio que, no presente caso (e noutros), entre a Arqueoloxía e a Filoloxía existe unha clara relación.

Temos un idioma impresionante, dubido que haxa un só país no mundo que para unha soa cousa utilice máis de 170 nomes.

A continuación achego a listaxe que, de seguro, non é definitiva. É, coma sempre, agradécense as novas contribucións.

 

Altar, Altar dos Mouros, Anta, Antão, Ante, Antela, Antella, Antiña, Antinha, Antões, Antuíña, Antunha, Antuña, Arca, Arcal, Arcapedriña, Arcela, Arcella, Arcón, Arcosa, ArcuñaArquela, Arqueta, Arquinta, Arquiña, Cabana, Capela dos Mouros, Capilla dos Mouros, Casa, Casa da Moura, Casa dos Mouros, Casarota, Casaupa, Casía, Casiña, Casinhas da Moura, Casota, Casoupa, Casouta, Celeiro dos Mouros, Celleiros dos Mouros, Coito, Cortella dos Mouros, Cortello dos Mouros, Cortelhos dos Mouros, Coto, Cotarelo, Couto, Cova, Cova da Moura, Cova dos Mouros, Dolmen, Formigueiro, Fornalla, Fornán, Fornela, Fornelo, Forniño, Forninhos dos Mouros, Forno, Forno dos Moiros, Forno dos Mouros, Furna, Gurita, Lombiño de Terra, Lombo, Madorna, Madorra, Madorriña, Madroa, Mama, Mamão, Mamila, Mámoa, Mâmoa, Mamoa, Mamôa, Mamoalta, Mamoela, Mamoella, Mamoíña, Mamoiña, Mamoinha, Mamola, Mamona, Mamona Petrosa, Mamouros, Mamua, Mámua, Mamuela, Mamuiña, Mamuinha, Mamula, Mámula, Mamuña, Mamunha, Mandorra, Maniola, Matorra, Matueiro, Mauma, Meda, Medal, Medela, Mediña, Medo, Medona, Medoña, Medoño, Medorna, Medorra, Mesa das Bruxas, Mesa dos Mouros, Mochueiro, Módea, Moderna, Modia, Modorna, Modorno, Modorra, Modorrão, Modorro, Modorrões, Moduña, Moela, Mogões, Mogote, Moita, Mojós, Montilhão, Montillón, Montiño, Morea, Morroda, Mota, Motagueiro, Motillón, Mouta, Mouteira, Moutillón, Múdara, Mudia, Múdula, Mudurra, Paa, Pala, Pala da Moura, Paleira, Palla, Pardaucha (Pedra Ucha), Pedra Cabalaria, Pedra Cabalgada, Pedra Cobertoira, Pedra da Arca, Pedra da Moura, Pedra dos Mouros, Pedra Moura, Pena da Moura, Pena dos Mouros, Poza, Tarañeira, Taraños, Tarreira, Tesouro, Tesouro dos Mouros, Tomba, Tómbaro, Tombeirinho, Tumba, Tumbadura, Tumbaeiro, Tumbeiriña, Túmulo, Ucha, Urna.    
  

* Megalitos de Vimianzo

 

Encabezo esta entrada cunha foto que me fixeron diante do dolmen da Pedra Cuberta hai unha pía de anos. Daquelas, poucas persoas coñecían a riqueza megalítica do concello de Vimianzo, a información da que dispoñiamos era, máis ben, escasa. Por iso, no 2001, celebramos o anuncio da creación do Parque Arqueolóxico do Megalitismo da Costa da Morte que ía estar rematado no ano 2006. Lamentablemente niso quedou, nun anuncio, dezaseis anos despois continuamos á espera.

A Costa da Morte é unha das zonas coa maior densidade de mámoas de Galicia, con varios centos de enterramentos. A meirande parte concéntrase na Terra de Soneira, co concello de Vimianzo á cabeza, con máis de 100 distribuídas por unhas 30 necrópoles repartidas polas parroquias de Baíñas, Berdoias, Calo, Cambeda, Carantoña, Castrelo, Cereixo, Salto, Serramo, Treos... Se ben é certo que aínda queda moito por facer, é neste municipio onde se están a dar pasos importantes para dalas a coñecer.  

A continuación deixo unha pequena mostra. 

ARQUIÑA DE VILASECO 

Mámoa de 37 por 32 metros e 3 de altura. Atravesada por un valado de pedra. Semella que conserva catro esteos da cámara e a tampa e un corredor desenvolvido cara o leste. Unha plantación de eucaliptos afectou ao túmulo, á coiraza e ao corredor.

 

ARCA DA PIOSA 

A gran curiosidade desta anta reside baixo a tampa do corredor. Sobre dous esteos sobrepóñense dúas tampas: a exterior e unha interior, partida en tres anacos. Parece que ao romper esta laxe, os constructores do dolmen colocaron outra por riba sen retirar a que rompeu. Esta tampa inferior presenta unha decoración con rugosidades na pedra que semellan serpentiformes.

 
 
 

Aínda que este dolmen se construíu hai máis de 5.000 anos, no 1888 o bardo Eduardo Pondal fixo da Arca da Piosa a tumba do guerreiro Brandomil, morto na loita contra os romanos. "Arca antiga da Piosa, o vento q´he triste oir... debaixo das túas antes, está o guerreiro Brandomil, non no olvido, mais nos brazos do eterno e doce dormir". 

CASOTA DE BERDOIAS 

Coñecida tamén como Casota de Freáns. Trátase dunha cista. Ten unha cámara rectangular formada por tres esteos e tampa. Vense varias cazoletas e gravuras cruciformes. 

 

A PEDRA CUBERTA 

Cando a principios dos anos trinta do pasado século XX os arqueólogos Georg e Vera Leisner estaban a visitar a Pedra Cuberta e a Arca da Piosa, enteráronse da existencia dun dolmen na parroquia de Treos: o da Pedra Cuberta. Pediron permiso para escavalo e atopáronse cunha sorpresa no corredor. O interior dos esteos estaba cuberto de pinturas negras e vermellas sobre fondo branco con representacións de serpentiformes, ondulados, idiliformes e círculos. Foron as primeiras pinturas do Neolítico descubertas en Galicia, e durante un tempo foron das poucas coñecidas en Europa. Cando o visitaron os Leisner o enterramento xa estaba moi estragado xa que fora dinamitado nos anos vinte. Aínda se aprecia a cámara funeraria e o corredor cara o leste que conserva a tampa cobertoira.

 

A PEDRA DA ARCA 

Atópase en bo estado de conservación, apreciándose a estrutura orixinal do dolmen, con cámara poligonal e corredor de entrada desenvolvido cara o leste para que os primeiros raios do sol iluminen o interior. A cámara está cuberta por unha enorme lousa, cun peso aproximado de 15 toneladas. Nun dos esteos verticais aínda se ven restos de pintura con liñas onduladas e manchas vermellas e gravados abstractos. O gran corredor, de dous tramos, está cuberto por dúas tampas. A mámoa ten uns 30 metros de diámetro.

  
  
 

PEDRA DA LEBRE 

Atópase moi estragada. Fáltanlle varios esteos e outros están desprazados do lugar orixinal. Aínda se ven cinco chantos verticais e as tampas que cubrían a cámara poligonal, tamén desprazadas.
 

PEDRA MOURA 

A cámara está bastante desprazada do lugar orixinal debido ao movemento de terras. Apréciase un corredor curto de entrada con tres ortostatos verticais. A mámoa tiña uns 15 metros de diámetro pero hoxendía atópase moi achandada. Segundo a lenda, aquí vivía unha moura que custodiaba un tesouro. Tamén achego unha foto con pezas atopadas no enterramento.

 

 

MÁMOA NO ENCORO DA FERVENZA   

Debido á prolongada escaseza de choivas, no outono de 2017 saíu á luz unha mámoa asulagada polo encoro da Fervenza, situado entre os concellos de Dumbría, Mazaricos e Vimianzo. Fronte ao Orbellido, na parroquia de Baíñas, poden verse restos da coiraza pétrea e parte da cámara. Na Gándara, tamén na parroquia de Baíñas, hai outra mámoa baixo o encoro que conserva parte da coiraza e un esteo da cámara.

    

 AS CAXADAS 

Necrópole formada por catro túmulos, un coa anta visible. No mes de agosto de 2016, nunha finca próxima ao vello camiño entre As Caxadas e Sanfins localizaron unha nova mámoa coa anta no interior; do cono de violación asoman media ducia de esteos.  O túmulo número un, situado a carón do camiño da Brea, foi profanado, levantándose moitas das súas pedras; presenta cámara poligonal e corredor, con seis pezas visibles, tres da cámara e outras tres do corredor. 

 

MINA DE RECESINDES 

Forma parte dunha necrópole composta por tres túmulos. A mámoa agocha unha anta con seis esteos dos nove que podería ter orixinalmente. Adivínase un posible corredor cara o leste. Foi escavada furtivamente no ano 1936, na procura dun suposto tesouro.