* Agresión a unha mámoa en Oza-Cesuras

No mes de abril do pasado 2016, o compañeiro Luis S. Seoane máis eu denunciamos ante o Servizo do Patrimonio Cultural na Coruña a agresión a dúas mámoas da necrópole megalítica dos Montes do Gato, na parroquia de Rodeiro, no concello de Oza-Cesuras, onde hai catalogadas máis dunha vintena de enterramentos datados no Neolítico. A agesión producírase por unha tala de eucaliptos con maquinaria pesada.

 

Despois da denuncia parouse a plantación de eucaliptos prevista en dita parcela pero, transcorrido ano e medio, a semana pasada comprobamos que unha daquelas mámoas (catalogada por Patrimonio co código GA15603044) fora violentada de novo con maquinaria pesada ao acondicionar o terreo para unha nova plantación, producíndolle gravísimas alteracións.

O día 9 de novembro de 2017 presentamos polo Rexistro Xeral da Xunta de Galicia unha nova denuncia ante o Servizo do Patrimonio Cultural na Coruña para que, dunha vez por todas, se tomen medidas urxentes para parar a desfeita e, a un tempo, se abra un expediente sancionador contra os responsables destes atentados contra o patrimonio.

 

Está máis que claro que aquí non cabe alegar descoñecemento, si premeditación, quen ordenou actuar sobre a mámoa era consciente do que había. Lamentablemente, xa nada se pode facer por este importantísimo ben patrimonial, pero a Administración debe actuar de forma inmediata e con contundencia, e así llo requirimos, contra o responsable ou os responsables dos atentados e, de ser o caso, de quen os permitiron. Con independencia das responsabilidades penais que puideran derivarse, a Xunta de Galicia, despois de comprobar os danos, debe aplicar o procedemento sancionador previsto na vixente Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, considerando isto como unha falta moi grave que conlevaría unha forte sanción.

* Un mosteiro en Amoexa, Antas de Ulla?

No 1943, Ramón y Fernández publicou na Revista de Arqueología e logo unha separata co título Jornadas románicas por tierras de Lugo a igrexa de Santiago de Amoexa, substituíndo o nome de Amoexa polo de Monxa, baseándose para elo na tradición oral que asegura que antigamente foi unha igrexa mosteiral de monxas, feito que tamén foi aceptado por Xosé Ramón Fernández Oxea, máis coñecido por Ben Cho Sey. Malia o anterior, Nicandro Ares Vázquez di que nada ten que ver con "A Monxa", semellando un topónimo prerromano, comparable co antropónimo Ammo, -onis, Amonus, Amunius e con Aegi Amunniaego, teónimo atopado nunha prancha de bronce, desaparecida, de Viana do Bolo.

 

De todos os xeitos cremos que o nome ten certa semellanza con Moneixas, unha parroquia de Lalín, unha acomodación do latín do greco-latino tardío monachicas que se pode traducir por monacais (Ares Vázquez). Asegura a tradición que esta igrexa de orixe románica da capital do Deza foi dun mosteiro de monxas, e que noutro lugar estaban as aspirantes ou novicias, Moneixiñas. Luis López Barredo, párroco de Moneixas, di que a casa reitoral foi mosteiro no século XV, habitado por monxas clarisas. 

 

En  1120 cítase villa vocitata Canaria (hoxe A Caira) et Amonegia. En 1160 figura unha hereditas in territorio Dorra, subtus castro de Monegia, pernominata Canaria, sub aula Sancti Iacobi de Amonegia, pernominata Canaria, sub aula Sancti Iacobi de Amonegia, discurrente rivulo Ullia. En 1165 outra herdade iacet ipsa in territorio Dorra, subtus castro de Amonegia, villa pernominata Canaria de Iusaa et iacet sub aula Sancti Iacobi de Amonegia. En 1172 escriben Amoega (Tombo do mosteiro de Sobrado). En 1174 os monxes de Oseira din que deron aos freires Hospitalenses kasal de Amoeja. En 1258 aparece Nuno Nuniz cavallero d-Amoega (Colección diplomática do mosteiro de Oseira). En 1289 menciónase S. Iacobi de Amoeia. En 1383 figura un home "natural de Moesa". De finais do século XIII é un documento, que se conserva no Arquivo Histórico Nacional (trátase dunha transcrición do desaparecido libro H da Catedral de Lugo), outorgado entre o bispo de Lugo, Fernando Pérez, e Urraca Fernández de Abancis en que lle doa, entre outras posesións, "In ecclesia S. Stephani de ripa Minei, et in ecclesia S. Victoris, et in monasterio de Eiret, et in monasterio S. Felicis de Cangas, et in ecclesia S. Mariae de Alvidrón, et S. Iacobi de Amoeia, et S. Mariae de Moreda, et S. Petri de Vembibre...". Nesta época, se algunha vez foi un cenobio, a igrexa xa non tiña carácter mosteiral xa que na escritura distínguese entre os beneficios ás igrexas mosteirais (Eiré e Cangas) das demais. Malia isto, cómpre advertir que o documento tamén fala de S. Stephani de ripa Minei (San Estevo de Ribas de Miño) que si foi igrexa dun antigo mosteiro. Nun documento do século XVI chámase á aldea Amoexa e Amoexe

 

A igrexa, agás o frontis (o orixinal desapareceu), conserva a súa antiga fábrica do século XII, composta por unha nave rectangular e ábsida semicircular. Álzase sobre semicolumnas, con cabezas humanas a xeito de poutas nos plintos, basas tóricas e capiteis esculpidos, un con dous pares de aves, afrontadas dúas a dúas, e o outro con follas rematadas en bólas e unha cabeza humana. Os canzorros da ábsida presentan motivos xeométricos. No seu centro vese unha ventá con dous capiteis decorados con motivos animais e vexetais. Os canzorros da ábsida, agás un que exhibe unha cabeza humana, presentan decoración xeomética variada (bólas, perlas, cruces aspadas, etc); decórase tamén cun motivo xeométrico, un rombo, a pedra empotrada no piñón posterior da nave. A cabeceira, no interior, leva unha imposta axedrezada. A nave ilumínase  con dous pares de seteiras en cada un dos alzados laterais, con arcos de medio punto. No interior hai varios retábulos do século XVIII.

 

Do que non atopamos ningunha referencia (nin sequera de Francisco Vázquez Saco que publicou esta igrexa no 1955) é dunha pedra que foi reaproveitada nun muro situado debaixo do pórtico e que contén unha epígrafe incompleta e moi alterada. Polo de agora descoñecemos que pode dicir, pero ben podería tratarse dunha ara galaico-romana ou romana. A menos de 500 metros da igrexa, a 684 metros de altitude, está o castro da Monxa ou de Amoexa (os veciños coñéceno polo primeiro nome), circular duns 140 metros de diámetro. Contáronnos que apareceron muíños circulares de man e anacos cerámicos. Segundo a lenda, no interior do recinto hai agochado un arado de ouro. 

 

E xa que andamos pola zona, acheguémonos ata a igrexa parroquial de San Salvador de Vilanuñe, anexa de Santa María de Casadenaia, a pouco máis de dous quilómetros en liña recta da de Amoexa. No Tombo do mosteiro de Sobrado, a freguesía é denominada como villam Nuni en 1033, 1120, 1172 e 1180. O nome viría do antropónimo Nunnius. Mais para Schulze Nunnius sería unha variante de Nonnius, baseado en nonnus, avó, que na Regra de San Bieito se recomendaba aos monxes máis novos como forma de tratamento cos máis vellos e que, ao parecer, era unha palabra exipcia que significaba eremita tal como recolle o alemán J. Piel (1947). Habería eiquí un eremitorio ou un pequeno mosteiro?

 

Da fábrica románica, o templo conserva a nave rectangular cuberta a dúas augas. A porta principal coróase cun arco de medio punto integrado por dúas arquivoltas. A interior está decorada con bólas, alzándose sobre toscas columnas con capiteis esculpidos con decoración xeométrica: círculo radiado en cada unha das caras, boliñas e cadros que inscriben cruces aspadas. Este último motivo vémolo tamén na imposta que leva unha cabeza humana. O tímpano conserva unha decoración xeométrica moi desgastada, esculpido cunha cruz latina no centro e círculos, un radiado, debaixo dos brazos. Nas doelas salienta unha moldura lisa, a xeito de dobre banda, e nos vans motivos con decoración xeométrica: aspas, boliñas, etc. É moi variada a decoración dos canzorros en toda a extensión da nave: rombos, puntas de cravo, bólas, cuñas, unha cabaza, e unha figura humana deitada que mira á fronte.

 
 
 


 

* Unha casa-torre en Outeiro de Rei que non é

Ou iso cremos.

Manuel Vázquez Seijas, en Fortalezas de Lugo y su provincia (1955-1973), fala da Torre da Barreira. Os primeiros documentos datan do ano 1575, cando Ares de Monterroso doa ao seu fillo, con motivo do seu casamento, a cuarta parte do couto de Donalbai e 40 fanegas de centeo, produto da renda de varios lugares, entre eles este da Barreira situado en Santiago de Gaioso. No ano 1629 xa figura como único dono do sitio o fillo, Pedro Ares. Co tempo pasou a mans duns labregos. Di Vázquez Seijas que a torre foi moi modificada, quedando só os restos dalgunhas dependenzas e un escudo de armas.  

Hai pouco, Brais Rodríguez Romero máis eu achegámonos ata Santiago de Gaioso, ata a casa onde disque se levantaba a torre, a pouco máis de 300 metros da igrexa parroquial. Exteriormente, ningún elemento da casa denuncia a súa existencia, unha construción de planta rectangular cuberta en lousa a catro augas. E do escudo, nin rastro, de feito, na páxina web do Concello dise que se descoñece o seu paradoiro. Ningunha das persoas coas que falamos, algunha nacida moito antes de que Vázquez Seijas realizara o seu traballo, lembra ver a pedra de armas.

 

Pero Brais, que nunca deixa nada a medias, non as tiña todas consigo. Preguntando aquí e acolá enterámonos de que no barrio da Lama, a uns 250 metros da igrexa de Gaioso, había dúas casas, unha coñecida como A Barreiriña e outra como do Fidalgo. En efecto, alí puidemos ver dúas construcións que ben puideron acoller unha antiga torre. Totalmente arruinadas, só permanecen en pé os muros da fachada principal e pouco máis que ameazan derrube. Polo que nos contou un veciño, a casa, en orixe, era unha soa e que logo foi dividida ao facer unhas partillas. Aquí, os elementos construtivos que se conservan si indican a existencia dunha casa señorial, obstentando sobre unha das portas un escudo. 

  
Cremos que Vázquez Seijas, ou se equivocou de casa ou, simplemente, confundiu o nome dos lugares (Barreira por Barreiriña), estráñanos que ao minucioso investigador se lle pasara por alto esta Casa do Fidalgo, que ademais do nome conta cun escudo.

* O Castelo do Ferreiro (Outeiro de Rei)

Na parroquia de Francos (Outeiro de Rei), non moi lonxe da románica igrexa parroquial, atópase o monte coñecido como O Castelo do Ferreiro, situado a 504 metros de altitude. No Inventario da Xunta de Galicia do ano 1991 e na páxina web do Concello figura como un castro. Visitado o lugar, con abundantes afloramentos graníticos, puidemos comprobar que alí non houbo ningún castro, como tampouco localizamos nin as máis mínimas evidencias de que houbera un castelo medieval. Tampouco, na tradición oral ou na lenda nada hai sobre a posible existencia dalgún tipo de asentamento. 

 

Malia o anterior, o topónimo non deixaba de ser revelador polo que buscamos algún indicio que nos puidera achegar algunha información. E esta atopámola a uns 300 metros do monte. Acaroada a unha casa localizamos unha ruinosa estrutura de planta cadrada de 7 por 7 metros á que lle falta a parte superior, comprobando que para a construción da casa citada aproveitaran parte das súas pedras. Consta de dúas portas rematadas en arco de medio punto, unha mirando ao norleste e a outra cara o suroeste. Ata datas relativamente recentes, atorre foi reutilizada como corte para o gando.


 

Aínda que temos poucas dúbidas de que se trata dunha antiga torre medieval, apenas atopamos documentación ao respecto. Só sabemos que no concilio lucense de época sueva aparece mencionada a "villa de Francos" ao establecer os límites do condado de Sobrada. Nun documento posterior do ano 1160, Francos, ou parte del, dependía da xurisdición de Santiago de Gaioso: "in Sancto Iacobo de Gaudioso... totam parten de Gundisalvo Monacho de Francos". 

 

En Sobrada de Aguiar hai unha torre en ruínas, coñecida como a Torre da Barreira, erixida no século XV por mandato de Fernán Pérez de Ribadeneira. No Museo Provincial de lugo consérvase unha pedra armeira dos Andrade, Aguiar e Ribadeneira. E en Santiago de Gaioso hai outra torre, moi modificada na actualidade, en cuxa fachada hai un escudo coas armas dos Castro e dos Baamonde. É probable que esta torre de Francos debeu pertencer a algunha desas familias.

 

Un dato interesante é que xunto a torre transcorría unha variante do Camiño Francés de Santiago (aproveitado posteriormente polo Camiño Real). A carón desta vía de peregrinación documéntanse varias torres e castelos ao longo de Galicia para protexer aos peregrinos que se dirixían á cidade do Apóstolo.