* Os conventos que Monforte perdeu

Cando se fala da historia de Monforte, o primeiro que nos vén á cabeza é a súa vinculación ao condado de Lemos que comezou a súa andaina no ano 1456, cando Henrique IV decretou que o título de Conde de Lemos, ligado ata aqueles ao de Trastámara e Sarria, pasase a ter carácter hereditario. O primeiro conde foi Pedro Álvarez Osorio que faleceu no ano 1483. Á morte de Joaquín López de Zúñiga no ano 1777, XIII conde de Lemos, que non deixa descendencia, extínguese a Casa de Castro, pasando o Condado os Berwik e Alba. Sen dúbida, o persoeiro de maior relevancia foi o VII conde, Pedro Fernández de Castro (1576-1622), sobriño do non menos importante o cardeal Rodrigo de Castro (1523-1600), quen mandou construír o Colexio de Nosa Señora da Antiga que orixinariamente foi gobernado polos xesuítas e a partir do ano 1773 pasou a seren rexentado polos escolapios (nome polo que se coñece popularmente).

 

Máis descoñecida é a súa vida conventual/monacal. Na actualidade só contamos coa presenza física, máis ou menos íntegra, de catro edificios. 

O mosteiro bieito de San Vicente do Pino (convertido en parador de turismo) erixiuse no monte do mesmo nome que acolleu a capital do pobo dos Lemavos (o castro Dactonium) e séculos máis tarde a grandiosa fortaleza dos Lemos, en cuxa igrexa se venera á Nosa Señora de Monserrat, patroa da cidade. Aínda que hai quen retrotrae a súa fundación ao século VIII, a súa orixe non é anterior ao século X (a fachada e o claustro que podemos ver hoxe en día é de traza neoclásica do século XVI). 

 

O outro edificio que aínda permanece en pé é o convento de Santa Clara (as Clarisas), situado á beira do Cabe, fundado no ano 1622 por Catalina de la Cerda, muller do VII conde de Lemos. Dentro dos seus muros está o Museo de Arte Sacra, un dos máis completos na súa categoría.


Do mosteiro bieito de San Pedro de Valverde consérvanse algúns arruinados restos no edificio anexo ao templo. Foi mandado construír no 1124 por Munio Romaniz e María Petriz, se ben existe un documento do ano 1078 onde se le: : "Exemenus monasterio Vallis Viridi abbas", confirmando un documento de Samos. Da igrexa queda a pegada románica na portada do muro norte e a nave. 

 

O convento de San Xacinto sitúabase onde está a igrexa de San Domingos da Régoa, edificada na primeira metade do século XVI na faldra do monte de San Vicente do Pino. Debe as orixes ao cura Alonso Ares, mediante doazón de bens que fixo no 1569, establecéndose en San Martiño de Pantón. Por intervención do VII conde de Lemos e da súa dona, que deron a renda necesaria, previa conformidade do bispo de Lugo e a autorización do papa Gregorio XV, no ano 1621 foi trasladao a Monforte, concluíndose as obras no 1636. A igrexa conventual está adicada a parroquial da Régoa dende mediados do pasado século, despois da demolición a mediados do século XIX do antigo edificio que se atopaba na Praza de España, citada nun diploma do ano 915.

  
 

Houbo outros mosteiros e conventos en Monforte? Onde estaban ubicados? 

Nas Devesas, na parroquia de Baamorto, a única referencia atópase na reitoral da igrexa, coñecida como a Casa do Priorado. Na fachada leste vense dous escudos de pedra, un dos Quiroga e outro dos Somoza.


En Cinsa, tamén en Baamorto, Nicandro Ares di que estivo ubicado o mosteiro de Sancto Ihohanne de Cinissa do cal queda na microtoponimia a Casa do Priorado con emblemas da Cruz de Malta, utilizada polos hospitalarios de San Xoán. 

O priorado de San Salvador de Moreda é citado por frei Martín Sarmiento na súa viaxe a Galicia do ano 1745.


En Montecelo, na parroquia de Chavaga, está a Fonte dos Frades, situada nunha fraga, delimitada por uns muros de cachotería que protexen o manancial e unha cuberta de lousa. Segundo a tradición, a fonte surtía ao un mosteiro que había nas inmediacións. 

 

No século XIII hai referncias dun "Hospital de Lemos", mais descoñécese con exactitude a data da fundación. As primeiras noticias son do ano 1564, nun Libro de Xuntas do mosteiro de San Vicente do Pino do ano 1577. Sábese que no 1583 xa existía o convento-hospital do Sancti Spiritus, propiedade do Concello e administrado polos Irmáns Obregones, con anterioridade á entrada dos Hospitalarios. Os Obregones deben o nome a Bernardino de Obregón (Burgos, 1540-Lisboa, 1599) que serviu aos pobres enfermos, agregándose logo outros compañeiros que co tempo tomaron o nome de Hermanos Mínimos de Bernardino de Obregón, e que profesaban na orde dos Agostiños. Por Real executoria librada polo Supremo Consello e Audiencia de Cámara, Eugenio Aguado, en 19 de outubro de 1753, na cal se insire a súplica elevada por dona Rosa María de Castro e Portugal, condesa de Lemos, a fin de aprobar e sancionar a transación e concerto entre dita señora e o licenciado Francisco Gil, en nome da vila e Concello de Monforte a 9 de outubro de 1752, na vila de Madrid, con referencia a poñer ao cargo dos relixiosos de San Xoán de Deus o Convento-Hospital do Sancti Spiritus e o Hospital de San Lázaro (consérvase a capela; no arco da porta da entrada lese: "Esta es yglesia de refugio") e a cuxa cabeza debería de estar Fr. Bartolomé Márquez, cedéndolle ao efecto o edificio, bens e rendas da súa anexión, con outras agregacións e baixo determinadas condicións. As últimas noticias sobre a presenza dos Hospitalarios en Monforte, que ocupaban as dependenzas do antigo Concello, datan de principios do ano 1833. Despois da exclaustración, os servizos do Hospital foron trasladados ao mosterio de San Vicente do Pino que quedara baleiro pola mesma causa, sendo atendido polas monxas dos Anciáns Desamparados. A capela do hospital subsistíu ata os anos trinta do pasado século XX.

   
 

O convento franciscán de San Antonio foi fundado no ano 1503 por Rodrigo Enríquez Osorio, II conde de Lemos, no Campo de San Antonio. As obras duraron varios anos, rematando en tempos do cardeal Rodrigo de Castro. A igrexa era de estilo gótico. Asaltado polos franceses durante a Guerra da Independencia, a súa existencia rematou coa desamortización do ministro Mendizábal e a conseguinte exclaustración, sendo demolido pouco despois. Do desaparecido convento consérvase na actualidade un baixorrelevo reaproveitado como lintel que se atopa sobre a porta dunha capela particular situada na rúa do Dr. Casares, antes de San Pedro. Formando parte da construción dalgunhas casas abandonadas que hai fronte os Escolapios e no patio do antigo Concello hai unhas columnas que pertenceron ao claustro. Unha talla de San Antonio atópase na actualidade na igrexa da Régoa. O cruceiro de pedra que hai no Campo de San Antonio tamén procede do antigo cenobio.

  
 
 


* Mámoa, petroglifos e castro inéditos en Monforte

O día 19 de novembro de 2016 achegámonos ata o monte da Medorra, en Susao, na parroquia de Sindrán (Monforte de Lemos), para ver se o chamativo topónimo facía alusión a un antigo enterramento megalítico ou se o nome viña dado pola forma do monte, a xeito dunha mámoa. No catálogo da Xunta de Galicia só figura como topónimo, co código GA27031TOP06. A curta pero forte subida (pouco máis dun quilómetro) mereceu a pena. Antes de coroar a cima, nunha penichaira situada a 655 metros de altitude (a vista sobre o Val de Lemos e a cidade de Monforte é espectacular), localizamos os restos dunha mámoa que debido aos labores agrícolas perdeu case toda a súa masa tumular, cun diámetro aproximado de 11 metros e unha altura que non chega aos 0,20 metros. Sobre ela vense gran número de pedras de xisto e cuarzo que deberon formar parte da coiraza pétrea. Nas inmediacións localizamos o que puido ser un esteo da cámara funeraria onde se ve un suco ben marcado e moi suave ao tacto, posiblemente de factura artificial.
 

 
  

 

Na nosa teima por atopar os primeiros petroglifos do concello de Monforte, continuamos ata a cima do monte, a 665 metros de altitude, onde hai varios afloramentos de xisto. Aínda que a maioría das pedras están cubertas por abundante lique, localizamos (por fin!) tres rochas cunha cazoleta cada unha de clara factura humana. Teñen un diámetro duns cinco centímetros e unha profundidade de dous. Nas proximidades demos cunha pedra que foi cortada cunha gravura de forma navicular de 10 centímetros de longo por 3 de ancho e, como no caso do posible ortostato da mámoa, moi suave ao tacto. 
 
Unha muller de Susao comentounos que cando era pequena ía coas ovellas ata a Medorra. Díxonos que non moi lonxe da cima hai unha pedra moi lisa (e fermosa) onde xogaban. Ao parecer tamén hai coviñas. Mágoa que non demos con ela, posiblemente, como nos avisou a muller, porque actualmente debe estar tapada pola abundante maleza.
 
 
 
 

Pero a cousa non quedou aí. Ao baixar falamos cos moradores da casa que está ao pé do camiño que sobe cara o monte da Medorra para saber se nos podían ampliar a información. O home de máis idade díxonos que na Medorra vivían os mouros e que por unha cova baixaban cara o río de Covos e o castro. O castro? Que saibamos, no rexistro da Dirección Xeral do Patrimonio non hai ningún castro catalogado en Susao, nin sequera na parroquia de Sindrán. Preguntámoslle onde quedaba e ata o lugar nos diriximos. En efecto, xusto no vértice onde se xuntan a pista asfaltada que vai a Susao e a estrada local a Liñares (A Pobra do Brollón), apréciase o que semella foi un antigo asentamento. A pesares da maleza e os piñeiros que o inzan, observase un recinto de forma ovalada protexido por terrapléns en todo o seu perímetro, o pronunciado desnivel do terreo polo nor-oeste e un foxo defensivo polo leste, a parte que sería a máis vulnerable. O interior do recinto está totalmente achairado. As súas medidas aproximadas son de 125 metros no eixo norte-sur e de 85 metros no eixo leste-oeste.

 
 
 

Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello de Monforte.

Hai uns anos, en Susao atopáronse varios artefactos do Paleolítico.

E por último, xa como curiosidade, cando aparcamos o coche en Monforte para ir a xantar, no aparcadoiro do Parque dos Condes, acercámonos ata a fonte que hai xunto a lagoa artificial para limpar un pouco o barro das botas. Foi a compañeira Pilar a que se fixou en algo que ata ese momento nos pasara desapercibido. Para facer a fonte utilizaron unha pedra granítica con grandes pías naturais, ignorando de onde a trouxeron. Mais na parte superior esquerda, por riba do caño, hai unha coviña de factura case seguro que feita pola man do home. Ao longo de Galicia non é infrecuente atopar coviñas artificiais asociadas a pías naturais.