GALIZA NOS TEXTOS ANTIGOS


Aclaración: Só se inclúen os textos e autores ata o remate da dominación árabe, referidos ao territorio da Galiza actual.

Abdal Monin al-Hinyari
Historiador musulmán, autor dun texto sobre a batalla de Simancas, acontecida no ano 939, entre unha coalición cristiá encabezada polo rei galego Ramiro II e os musulmáns de Abd al-Rahman III onde di que "Entre as nacións coas que os habitantes de Al-Andalus estaban en guerra, a galega era a máis poderosa; a pesar de que os francos teñen feito a guerra aos musulmáns, os galegos constitúen os máis temibles".

Abu al-Fida (1273-1331)
Ademais de sultán local sirio, foi historiador e xeógrafo. Escribiu A concisa historia da humanidade ou Historia de Abu al-Fida onde se extende dende a creación do mundo ata o ano 1329. Di que "Os galegos distínguense pola súa valentía e astucia, pois non admiten a fuxida no encontro militar e consideran axeitada a morte no seu posto". Aínda que tamén matiza (ao fin e ao cabo os galegos son inimigos do seu pobo) que "son traidores e de natureza vil, caracterizándose polos seus propios escrúpulos". No ano 1935, na súa honra, déronlle o seu nome a unh cráter da lúa: Abulfeda.

Ajbar Machmua
Trátase dunha crónica bereber anónima manuscrita no século XI, conservada na Biblioteca de París. O texto comeza coa invasión da Península Ibérica e a fundación do Califato de Córdoba. Describe como Musa ibn Nusair enviou ao liberto Táriq ibn Ziyad para que fose á Península con 700 muslimes para conquistala. Di que cando a conquista de Sevilla por Muza, os cristiáns que lograron salvarse fuxen para Galiza. Tamén fala da reconquista de Galiza por parte dos cristiáns. Noutra parte relata: "Os galegos, aproveitando a contenda civil entre os musulmáns, sublévanse contra o islam e apodéranse de todo o distrito de Asturias".

Al-Maqqari
Recompilación realizada no século XVII onde menciona a Lugo por dúas veces, un como enclave conquistado por Muza, e outra cando o califa Al-Walid o reclama a Damasco. Como Ibn Idari, tamén transmite o relato de Ibn Hayyan cando Almanzor asolou Compostela no ano 977.

Al Masudi (896-956)
Historiador, xeógrafo e filósofo árabe nacido en Bagdad. Escribiu unha historia universal e as observacións das súas viaxes, entre outros lugares a Al-Andalus. Denomina a Ramiro II como rei dos galegos, e Zamora como capital de Galiza.

Al-Razi (morreu no 955)
Autor dun conxunto de obras históricas e xeográficas entre as que destaca a súa Descrición de Hispania. Di que en tempos de Anbasa ibn Suhaim al-Qalbi, levantouse en terras de Galiza un asno selvaxe (infiel) chamado Paio. Dende entón empezaron os cristiáns a defender contra os musulmáns as terras que aínda quedaban no seu poder. Cita a Afonso II como "Afonso, rei dos galegos".

Annales de Cambriae
Coñecido tamén como Anais de Gales. Trátase dun conxunto de crónicas provenientes dun texto compilado de distintas fontes escrito en Gales nunha data non precisada (crese que arredor do 1139). Aínda que narra principalmente sucesos acontecidos en Gales, Irlanda, Cornualles, Inglaterra ou Escocia, tamén fala doutros afastados lugares, entre eles Galiza cando resalta que en Europa hai tres imperios: os de Bizancio, Xermania e Galiza.

Anónimo de Ravena (Ravennatis Anonymi Cosmographia)
Trátase da compilación dun cosmógrafo cristián, feita no s. VII (aproximadamente no ano 670), manexando documentación de séculos anteriores (s. III ou IV), que constitúe unha valiosa fonte para o estudo das calzadas romanas, nomeadamente as de carácter secundario. Menciónase un camiño Lucus Asturum-Lucus Augusti. De todos os xeitos non achega, na parte galega, nada novo ao Itinerario de Antonino, omitindo ademais as mansións da vía XIX entre Lucus Augusti e Bergidum, e as da vía XX entre Brigantium e Lucus Augusti.

Apiano (s. II d.C.)
Escribiu unha Historia de Roma dividida en 24 libros. Menciona a expedición de Décimo Xuño Bruto que chega á Gallaecia arredor do ano 137 a.C. con motivo das guerras contra a Lusitania e que, logo de atravesar, non sen dificultades, o río Lethes -o Limia- (existía a crenza de quen o cruzara perdía a memoria, de aí o alcume de río do Esquecemento), vence aos gallaicos e logo regresa a Roma estarrecido ao contemplar o solpor no Océano Occidental (o Atlántico). Tamén fala da valentía das mulleres galegas que loitaban xunto cos seus homes.

Arnaut Daniel (1150-1200)
Trovador occitano do que se conservan 18 poesías. Fai referencia a Fernando II, citándoo como "Seignor dels galecs". 

Artemidoro
Estivo na Península nos inicios do século I a.C. Tratou sobre todo das distancias costeiras e do Cabo Sagrado. Expertos do departamento de Papiroloxía da Universidade de Tréveris (Alemaña) concluíron que un papiro do xeógrafo Artemidoro, atopado no ano 1997 e datado a finais do século I a.C., representan o mapa máis antigo da Península Ibérica. O documento presenta un gran río co seu afluente, un pobo nunha península, unha cidade murada e unha terceira vila, todas orientadas cara o Atlántico. Mais, ata o de agora, os investigadores recoñecen que o achádego apenas fornedce de pegadas que permitan identificar os lugares.

Asclepíades
Historiador e gramático grego. Escribiu, entre outros, un Comentario da Odisea, unha Historia de Bitinia e, segundo Estrabón, unha obra sobre os pobos que habitaban a Península Ibérica que visitou entre finais do s. II e principios do I a.C. Situou a moitos heroes que loitaron na Guerra de Troia (nostoi) na Gallaecia. Seguindo a Asclepíades, Estrabón sinalou que Anfiloco, tralo remate da guerra de Tebas, chegou á Península, instalándose na terra dos kallaikoi (galaicos), onde morreu, e varios pobos tomaron o seu nome a título póstumo como Anfilocoi.

Avieno (s. IV d.C.)
Rufo Festo Avieno era natural de Volsinii (Etruria). Autor da Ora Maritima onde cita fontes do século VI a.C., as máis antigas sobre a Península Ibérica, describindo as súas costas. Salientan as mencións aos pobos dos Oestrimnios e os Saefes, estes últimos identificados como os invasores celtas que chegarían a Galiza arredor do s. VI. a. C. e que tiñan como totem a serpe.

Baquiario
Monxe galego do século IV-V, se ben hai quen o considera natural de Irlanda e discípulo de San Patricio. Xunto coa monxa galega Exeria, está considerado como un dos primeiros monxes viaxeiros. Escribiu o Libellus de fide onde se defende das acusacións de priscilianista.

Beato de Liébana (701-798)
Monxe do mosteiro de San Martín de Turieno (na actualidade de Santo Toribio de Liébana, en Cantábria). A súa obra máis coñecida é o Commentarium in Apocalysis. No himno O Dei Verbum (do que se discute a súa autoría), antes do descubrimento da túmba do Apóstolo Santiago, enxálzao como patrón dos reinos cristiáns. Dá o nome de Gallaecia aos dominios dos caudillos galaico-astures ("reis de Asturias" na historiografía oficial).

Claudio Claudiano (fins do s. IV, comezos de s. V d.C.)
Naceu en Alexandría, foi para Roma no ano 394. Protexido polas autoridades, chegou a ser o poeta oficial do Imperio. Escribe epístolas, poemas epitalamios, etc. Escribiu un poema adicado á Gallaecia.

Codex Calixtinus
Ou o Liber Sancti Iacobi, cuxa autoría se pretendeu atribuír ao papa Calixto II. Consiste nun conxunto de libros de carácter litúrxico, histórico e haxiográfico ideado polo arcebispo Xelmírez e o seu círculo para servir como promoción da sé compostelá. Foi redactado por varios autores a partir do ano 1130. Libro I: Anthologia liturgica. Libro II: De miraculi sancti Jacobi. Libro III: Liber de translatione corporis sancti Jacobi ad Compostellam. Libro IV: Historia Karoli Magni et Rothalandi. Libro V: Iter pro peregrinis ad Compostellam (Guía do peregrino de Santiago de Compostela), atribuído a Aimeric Picaud, monxe de Poitou, que o escribiría entre os anos 1135 e 1140. No primeiro terzo do século XV, parte do manuscrito foi traducido ao galego. O día 6 de xullo de 2011 saltou a noticia: o Codex foi roubado da catedral compostelá.

Crónica de Afonso III (século IX)
É pouco fiable xa que está moi alonxada dos acontecementos que relata. Realizouse cunha clara intención laudatoria e ideolóxica para tentar demostrar unha lexitimidade monárquica fronte aos señoríos existentes en territorio galego para o que se valeu dunha manipulada xenealoxía que viña dende o rei visigodo Wamba.

Cronicón Salmanticense ou Sebastiano (século IX)
Narra como os normandos chegaron "ad locum qui dicitu farum Bregantium", que fai alusión, segundo algúns investigadores, a Flavium Brigantium, Betanzos (e non A Coruña).

Diodoro Sículo ou de Sicilia (? - 36 a.C.)
Escribiu unha historia en corenta volumes que chamou Bibliotheca Historica, utilizando como fonte a un gran número de autores, entre outros a Posidonio. Citando a Posidonio, fala das minas das Cassitérides, identificadas coas Illas Atlánticas galegas, ricas en estaño e xa coñecidas polos fenicios e logo polos romanos.

Dion Casio (155-235 d.C.)
Historiador grego natural de Niceas. Escribiu unha Historia romana en 80 libros. Describe a expedición de Xullo César a Brigantium, "Inde ad Brigantium Calleciae urbem advectus qui...", e o temor dos indíxenas ao ver a poderosa frota romana "xa que endexamais viran unha escuadra".

Ekkehard de Aura
Abade do mosteiro de Aura (Bavaria) a mediados do século XII. Fai mención ás nacións participantes na Primeira Cruzada: "ex aquitania scilicet atque Normannia, Anglia, Scotia e Hibernia, Britannia, Galicia, Wasconia, Gallia, Flandria, Lotharingia". 

Estrabón (64 a.C.-19/25 d.C.)
É o autor que máis información subministra sobre a Gallaecia. Da súa Historia en 47 libros, que abrangue dende do 144 ao 27 a.C., consérvanse escasos fragmentos. En troques, chegou ata nós, case enteira, a súa Xeografía, escrita aproximadamente no cambio de era, dividida en 17 libros. Para a Gallaecia utilizou a autores anteriores como Asclepíades, Artemidoro, Polibio e, sobre todo, Posidonio.

Eutropio (S. IV d.C.)
Adicouse a facer resumos históricos en dez libros baixo o título de Breviarum ab urbe condita. Fala da gloria con que Bruto celebrou o seu triunfo sobre os Callaicos e os Lusitanos.

Floro (finais s. I, principios do s. II d.C.)
Historiador latino que describe o asedio ao mítico Monte Medulio que os romanos, diante da imposibilidade por conquistalo coa súa poderosa maquinaria de guerra, cercánno cun foxo de quince millas ao que os galegos respostan, denantes caeren escravizados, cun holocáusto colectivo por medio do veleno do teixo e as propias armas. Tamén describe o temor de Décimo Xuño Bruto ante a visión do sol somerxendo no Océano Atlántico.

Froitoso de Braga
Monxe e bispo galego de Dume e Braga no século VII. Morreu en Braga no ano 665. Coñecemos a súa vida por San Valerio que escribe a súa biografía (Vita Sancti Fructuosi). No 1102, o arcebispo de Compostela, Xelmírez, trasladou (disque roubou) os seus restos (xunto cos de Santa Susana, San Cucufate e San Silvestre) para a catedral compostelá. Antonio López Ferreiro non fala de roubo senón de "piadoso furto". Continuador de San Martiño, regulou o monacato e impulsou os mosteiros galegos.



Gratio 
Viviu nos anos de cambio de Era. Case nada se sabe da súa vida, só que era orixinario da Etruria. Escribiu un poema sobre a caza, Cynegetica, onde fai referencias á Península. Fala da sona dos cabalos Callaicos.

Gregorio de Tours (538-594)
Georgius Florentius Gregorius, designado bispo de Tours no ano 573. Autor da Historia dos Francos, titulada orixinariamente Dez Libros de Historia que se centra principalmente na Galia merovinxia. No Libro VI (Gregorii Turonensis Historiarum Liber Sextus) fala do Gallienciensibus regibus (Reino de Galiza): "...de imperatoris solatio fretus atque Mironis Galliciensis regis..."; "Quo defuncto, filius eius Eurichus Leuvichildi regis amicitias expetiit, dataque, ut pater facerat, sacramenta, regnum Galliciensim suscepit"; "Ispse quouque acceptam soceri sui uxorem, Gallicensim regnum obtenuit".

Herman de Reichenau (1013-1054)
Xermano. Matemático, astrónomo e compositor musical escribiu unha crónica detallada dende o nacemento de Cristo ata o seu tempo. Fala dos Rex Gallaeciae.

Heródoto
Orixinario de Halicarnaso (actual Brodum-Turquía) viviu entre os anos 484-425 a.C. Foi un historiador grego considerado como o pai da historiografía. No libro terceiro das súas Historias fala das illas Cassitérides que outros autores sitúan, posteriormente, fronte a costa galega, aínda que recoñece que nada sabe delas.

Hidacio (395-470)
Galego. Escribiu o Chronicon. Fundamental para o estudo do século V en Galiza. Narra a caída do Imperio Romano e a presenza sueva cunha información de primeira man xa que é coetáneo dos feitos, aínda que dunha forma parcial, esaxerada, xa que, como bispo, defende a tradición romana e a defensa do seu mundo que contrapón ao barbarismo dos suevos. Pola súa crónica dedúcese que no ano 448 celebrouse un concilio en Aquas Calidas (Caldas de Reis) que marcaría a conversión dos suevos ao catolicismo no 449, o que conlevaría a unidade entre suevos e galaico-romanos, feito que non modifica a súa xenreira cara aquelas o que provoca que sexa afastado da sé episcopal de Chaves e mesmo seren encarcerado durante tres meses no ano 461.

Ibn al-Atir ( 1160-1233)
Nos seus Anais do Magreb e de Hispania, achega numerosa información sobre os textos de Al-Andalus e magrebíes. Fala das operacións dos exércitos musulmáns no Noroeste da Península, así como da mensaxe que recibiu Muza en Lugo do califa de Damasco reclamando a súa presenza. Identifica a Gallaecia cos territorios cristiáns peninsulares.

Ibn al-Qutiya
Autor da Historia da conquista de Al-Andalus (s. X). Identifica a Hispania con Al-Andalus e á Gallaecia cos territorios cristiáns.

Ibn Hawkal (século X)

Xeógrafo e cronista musulmán. Na súa obra A faz da Terra (977), marca os límites entre os territorios cristiáns e os musulmáns. Galiza abranguía o territorio actual, o norte de Portugal dende un pouco máis arriba de Lisboa e Santarén e a área astur-leonesa; o resto da parte cristiá comprendíao o territorio dos vascos.  

Ibn Hayyan (987-1075)
Esténdese nos pormenores do itinerario seguido polas tropas árabes de Almanzor no seu camiño á conquista de Compostela. Asegura que só o sepulcro do Apóstolo Santiago, ante o que Almanzor ordenou facer garda, foi respectado, episodio, posiblemente, máis propagandístico ca real. As versión cristiás do feito, como a Historia Compostelá, minimizan os danos causados á cidade, ao tempo que achacan a non violación da tumba por un andazo de disentería con que os castigou o Apóstolo. A súa  testemuña é importante porque o seu pai foi secretario de Almanzor, ao que acompañou na súa expedición a Galiza.

Ibn Idari
Historiador musulmán de orixe marroquina que escribiu no ano 1306 a Historia dos reis de Al-Andalus e de Marrocos. Obra fundamental para comprender a historia da Hispania musulmana onde Ordoño II figura como rei de Galiza. Tamén informa que Al-Muzaffar (1045-1063) acordou con Fernando, "rei dos galegos", a entrega de 5000 dinares dende o comezo da tregua. Tamén transmite o relato de Ibn Hayyan cando Almanzor asolou Compostela no ano 977.

Ibn Jaldun (1332-1406)
Historiador, sociólogo, filósofo e estadista árabe de orixe tunecina. Di que en tempos da revolta Trastámara "Pedro I sucedeu a Afonso XI á fronte dos galegos". Tamén salienta que nos combates, os galegos "batan tambores, toquen gaitas e entoen cantos".

Iordannes
Historiador do século VI. Algunhas fontes identifícano como bispo de Rávena. Escribiu en latín a Orixe e feitos dos godos, publicado no 551 en Constantinopla. Salienta por seren a única fonte de información que se coñece sobre a orixe dos godos.

Istrio Aethico ou Etico de Istria
Xeógrafo da segunda metade do século IV d.C. Di da Torre de Hércules que "se ergue na cidade de Brigantia para avisar o camiño aos navegantes que se dirixen a Britania". Hai investigadores que lle atribúen Itinerario de Antonino para servir de complemento da súa Cosmografía latina. 

Itinerarium provinciarum Antonini Augusti
Redactado entre o 196 e o 217, coñecido como o Itinerario de Antonino ou de Antonio Augusto Caracalla, tomado de cartas anteriores, entre outras as de Ptolomeo. Trátase dun documento da Roma antiga que se supón redactado no século III no que aparecen recompiladas 372 rutas do Imperio Romano, das que tres corresponden a Galiza. Non recolle todas as calzadas que había, mesmo existen casos en que se insiren sectores comúns a dous ou tres camiños.

Itinerario de Barro ou taboíñas de Astorga
Atopadas nun lugar indeterminado nas inmediacións de Astorga, foi a parar a unha colección privada de Cangas de Onís e logo adquiridas polo Mueso Arqueolóxico de Oviedo. Datada cara finais do s. I ou II d.C. e asinadas polo duunviro Lepidus, fan referencia a dúas vías que sairían de Lugo, unha en dirección a Iria (Padrón) e outra a Dactonium (Monforte). A súa autenticidade foi posta en dúbida por varios autores.

Latérculo de Verona
O Latérculo de Verona está escrito no século VII pero ten a orixe no ano 297 d.X. Describe as dióceses da Península, entre elas a da Gallaecia.

Leabhar Gabhala Erenn (Libro das Invasións de Irlanda)
A tradución de algúns capítulos apareceu ao longo de 1931 na revista Nós; aínda que a tradución é anónima, todo apunta a Vicente Risco. Descríbese as viaxes de Golamh, fillo de Bile, dende a Península Ibérica a Escitia e a súa volta, e a chegada de Ith, fillo de Breogán a Irlanda e a súa morte, coa conseguinte conquista de Irlanda polos fillos de Mil como vinganza. No Leabhar Gabhala, escrito no século XII, atópanse as referencias mitolóxicas referentes á comunidade céltica da orixe de Irlanda que se orixinarían en Galiza. O primeiro autor galego que fai alusión ao Libro da Invasión de Irlanda foi o Pai Álvarez Sotelo, profesor no Colexio de Irlandeses de Santiago, e logo Manuel Murguía.

Lucio Ampelio
Pouco se sabe deste home romano, que no século II ou III d.C. escribiu o Liber Memoralis sobre cosmografía, mitoloxía, xeografía e historia. Fai alusión a Bruto, o Galaico.

Marcial (40-104 d.C.)
Poeta latino nacido en Bibilis (Calatayud). Vai a Roma para completar os seus estudos. Fala da riqueza e a calidade da pesca en Galiza: "...se encomendas algo, Materno, ao teu paisano e vello camarada para o Océano Galaico... extraordinaria mesa e mariscos... ostras que non sentirían envexa nin competencia... redes cheas de peixes".

Martiño de Dumio (518-579)
Natural de Panoia (Hungría). Abade e bispo de Dumio e logo arcebispo de Braga. Chega a Galiza no ano 550. Inflúe sobre o rei suevo Teodomiro para que converta o reino ao catolicismo, apoiándose na xerarquía eclesiástica (Concilios de Braga), como unha forma de independenza política fronte ao arrianismo do reino visigodo de España. En De correctione rusticorum (adicada ao bispo Vitimiro de Ourense) denuncia os costumes e crenzas pagáns, de raíz prerromana, aínda presentes entre os galaicos. Contribúe á vertebración do territorio a estrutura parroquial. Organizou o monacato galego, da súa época e o mosteiro de San Pedro de Rocas.

Mateo de París (1200-1259)
Monxe beneditino e historiador inglés (o alcume parece ser que lle vén porque estudou na capital francesa). Continuou a redacción da Chronica Majora e escribiu a Historia Anglorum (1253). Di que Fernando II é rei de Galiza, non denominándoo como de León.

Mela (s. I d.C.)
Xeógrafo latino de orixe ibérica. Autor da De chorographia, o tratado de xeografía latino máis antigo que se coñece. Fala do Promontorio Cético (identificado co cabo Fisterra), das Illas Cassitérides, os pobos dos Grovios, os Artábros (situados na Galiza actual), das cidades de Lámbrica e de Noega (quizais Noia), e das Aras Sestianas consagradas a Augusto.

Notitia Dignitatum
Redactada a finais do século IV d.C. onde se documentan nomes de soldados, oficiais e corpos de tropas galaicos (que gozaban de moi boa fama como guerreiros) recrutados na rexión. Roma, despois da conquista, recrutaba para os seus exércitos soldados provenientes de Galiza, feito que lle supuña para estes unha serie de vantaxes, como o de acadar a cidadanía romana. Pon en relación Brigantium coa Cohors I Celtiberorum, ubicada en Cidadela (Sobrado dos Monxes) coa fin de controlar a vía Lucus-Brigantia entre o século II e o IV d.C.

Orosio (s. IV-V d.C.)                                                                                                       
Paulo Orosio, historiador e teólogo cristián de orixe galega e discípulo de San Agostiño de Hipona ao que dirixe a súa obra Commonitorum de errore Pricillianistarum et Origenistraum onde amosa a súa preocupación polas doutrinas priscilianistas e orixenistas. Tamén é o autor da Historiarum adversus praganos libri septem. Victoria Armesto, citando a Casimiro Torres, di que fuxe de Galiza tanto por causa dos bárbaros como por ter militado no priscilianismo; san Braulio, en carta dirixida a san Froitoso, así o confirma. Menciona a cidade de Bringantium (A Coruña) e o seu faro, nidia alusión á Torre de Hércules, a batalla de Bruto contra os galaicos no ano 137 a.C. e o heróico episodio do Monte Medulio.

Paroquiale Suevorum (Parroquial Suevo)
Tamén chamado Divisio Theodemiri (polo rei suevo de Galiza) é un manuscrito datado entre os anos 527 e 582, atribuíndoselle como data máis probable o ano 556. Nel reflíctese a organización administrativa e eclesiástica do Reino suevo da Gallaecia cunha relación de 134 parroquias agrupadas en trece dióceses. É o primeiro documento onde se menciona a utilización de monumentos prehistóricos (mámoas, pedrafitas, castros...) como marcos divisorios. Constitúe unha das referencias historiográficas máis importantes para a localización de poboacións na Galiza despois de Roma, principalmente durante o Reino Suevo. A densa rede de parroquias que reflicte amosa, ademais da importante cristianización de Galiza, a inexistencia de sés episcopais no resto da faixa cantábrica.

Plinio o Vello (23-79 d.C.)
Escritor romano, autor, entre outras, da Historia Natural (a única obra que se conserva) onde trata temas de cosmoloxía, xeografía, filosofía animal e vexetal, etc. Achega numerosos datos sobre a administración e a economía de Gallaecia destacando os seus xacementos de ouro, prata, ferro e chumbo, así como os sistemas de extracción dos minerais. Fala de varios pobos que habitaban na Galicia actual: Célticos, Lemavos, Gigurros, Bibalos, Limícos, Querquernos... Di que o convento Lucense conta con 16 pobos de nome descoñecido e bárbaro, pero ten case 166.000 homes libres. Tamén nomea as Cassitérides, e que Midacrito foi o primeiro en traer chumbo desas illas. Sobre as éguas galaicas escribiu que as preñaba o vento Favonio (o Céfiro), de aí a súa veloz carreira. Así mesmo fala de que os galegos sempre levaban con eles o veleno do teixo que empregaban en momentos de apuro.

Polemio Silvio (s. IV d.C.)
Arredor do ano 385 escribiuse esta listaxe das provincias romanas que Polemio adicou ao bispo Eucherio de Lión no 448 d.C., figurando a Gallaecia no número cinco da relación.

Polibio (200-118 a.C.)
Historiador grego. Escribiu unhas Historias, obra dividida en 40 libros dos que só se conservan os primeiros (o resto coñécense por Estrabón). Estivo na Península Ibérica a mediados do século II a.C. Recibiu o encargo de Escipión de explorar as costas atlánticas da Península Ibérica e a Galia.

Plutarco (50-120 d.C.)
Naceu en Beocia. Estudou en Atenas, formando parte da sua Academia. Viaxou a Asia, Alexandría e Roma. Traxano concedeulle a dignidade consular. Traballou temas relacionados coa filosofía, as ciencias naturais, biografías, etc., conservándose aproximadamente un tercio das súas obras. Fala de cando Bruto cruzou o Limia e a súa chegada ao Océano despois da súa expedición contra Calaicos e Lusitanos.

Pompeu Trogo
Historiador galo romanizado do século I a.C. Reuniu información procedente doutros historiadores da antigüidade, como Éforo ou Polibio. Coñecemos a súa obra principalmente por Xustino. Testemuña a riqueza mineira de Galiza, e fala de Teucro que fundaría a cidade de Helenes, que sería a orixe de Pontevedra.

Posidonio (135-51 a.C.)
Filósofo e escritor grego que tivo como discípulo a Cicerón. Estivo na Península Ibérica entre o 101 e o 91 a.C. Autor dunha Historia en 52 libros, continuación da de Polibio, onde estuda fenómenos naturais (as mareas, o sol...), desposuíndoos de connotacións sobrenaturais. Da Gallaecia escribe sobre a explotacion dos metais, cultivos ou medios de transporte. Fonte de Estrabón para o Occidente, percorreu a Península Ibérica.

Ptolomeo (100-170 d.C.)
Matemático e xeógrafo grego, natural de Ptolemaida. Viviu case sempre en Alenxandría. Na súa Xeografía inseriu unha listaxe de accidentes xeográficos e pobos coa novidade de que todos os lugares están referenciados por medio de coordenadas xeográficas en graos e minutos, mais que non se corresponden coas actuais polo que non sempre é posible localizar a súa situación. Na Gallaecia indica varios pobos, cabos, promontorios, illas, ríos, etc.

Publio Ovidio Nasón (43 a.C.-17/18 d.C.)
Escribiu libros de temática amorosa, míticos, tráxicos e épicos. Tamén unha especie de calendario das festas de Roma. Fala da celebración de Bruto sobre os Lusitanos e Galaicos no ano 617 da fundación de Roma.

Salustio (87-35 a.C.)

Caio Salustio Crispo, natural de Sabinia, escribiu varias obras históricas. Fala do Oblivionis, o río do Esquecemento, o Limia.

San Isidoro de Sevilla (560-636)
Arcebispo de Sevilla e doutor da Igrexa, autor dunha Historia Sueborum onde fai fincapé na extensión de Galiza, xa baixo dominio visigodo. Na súa Etymologiae di que "reigiones partes sunt provinciarum (...) sicuit in Galicia; Cantabria, Asturia" ("Cantabria e Asturias son rexións situadas en Galiza").

Servio Honorato (S. IV d.C.)
Traballou xunto con outros autores en facer resumos das grandes obras de autores que xa consideraban clásicos. Fala de que Cales é unha cidade da Campania, e que tamén hai unha na Gallaecia que foi tomada por Perpena.

Silio Itálico (25-101 d.C.)
Poeta e político romano admirador de Cicerón. Foi cónsul no ano 68. Autor da Punica que narra a segunda guerra púnica. Cita a cidade de Tude (Tui), di que fundada por Diomedes, e a cuxos habitantes chama Gravios ou Graios (Grovios). Tamén do Lethes que arrastra brillantes areas e das mulleres galaicas que vestián adornos de ouro, pero tamén fendían a terra co arado. Adícalle un apartado a contar o costume dos galaicos de adiviñar o futuro polo voo das aves e dos lóstregos, ás veces berrando bárbaros cantos na propia lingua, e danzando ata ferir a terra.

Sulpicio Severo (363-425)
Naceu en Aquitania. Escribiu a primeira biografía de Martiño de Tours e unha crónica que vai dende a creación do mundo ata o ano 400. Achega importante información para comprender a controversia priscilianista. Di que os corpos de Prisciliano e os seus discípulos, executados no ano 385 en Tréveris (actual Trier, en Alemaña), foron trasladados a Galiza e enterrados nalgún lugar. Prisciliano, elevado á categoría de mártir, a súa tumba converteuse en lugar de peregrinación. No século XIX o clérigo francés Duchesne levaro a hipótese de que os restos do Apóstolo que se veneran na catedral compostelá son os de Prisciliano, que no século XI, perdida a orixe por parte do pobo, a Igrexa Católica o transformará no culto a Santiago.

Táboa de Peutinger
Tamén coñecida como Mapa Mundi de Castorius. É un mapa do século XII-XIII, copia dun orixinal do século VII, e que, á súa vez, é copia doutro do século IV. A súa finalidade era servir ao viaxeiro, por iso se presenta en forma de rollo e tamén se pode dobrar. Mostra unha rede viaria de 70.000 millas, 3.300 mansio e 600 nomes diversos. Por perderse a primeira parte, non afecta á Península.

Tito Livio (59 a.C.-17 d.C.)
Historiador romano (de Padua) que relata a historia de Roma dende a súa fundación no ano 753 a.C. ata a morte de Druso no 9 a.C. que leva por título Ab urbe condita, escrita en 142 libros. Fala da expedición de Décimo Xunio Bruto, o temor dos seus soldados a atravesar o río do Esquecemento (o Limia) e o terror cando viron o sol somerxer no Océano.

Veleio Patérculo (19 a.C.-31 d.C)
Historiador romano. Escribiu unha historia que abrangue dende despois da Guerra de Troia ata o 29 d.C. Entre outras fontes utiliza a Pompeu Trogo e Tito Livio. Cita a expedición de Décimo Xuño Bruto quen, logo de someter aos galegos, outórgaselle o título de Gallaico o que amosa as dificultades que tivo para dobregalos. Aseguraba que Bruto chegara ata lugares nunca escoitados (tese hoxe en día desbotada xa que se sabe que antes que os romanos xa coñecían as costas noroccidentais tartésicos, fenicios, cartaxinenses e gregos).

Vita Hludovici (A vida de Ludovico ou Luís)
É unha biografía anónima sobre Luís o Piadoso, coñecido tamén como O Astrónomo, emperador de Occidente e rei dos francos entre o 814 e o 840. Nela cítase a Afonso II O Casto como Galletiarum principis.

Xoán de Bíclaro
Naceu arredor do ano 540 en Scallabis, hoxe Santarém, na provincia da Lusitania. Fundou o mosteiro de Biclarum, emprazado na provincia de Tarragona. No ano 577 foi desterrado a Barcelona polo visigodo Leovixildo por non se converter ao arrianismo. Entre o 567 e o 589 escribiu un Chronicon que é unha fonte moi importante para coñecer o Reino Suevo.

Xulio Honorio (século IV-V d.C.)

Escribiu unha Cosmografía. Fai alusión a Brigantium.

Xustino (séculos II-III d.C.)
Toma a Posidonio como referente canto á orixe grega dos Galaicos, nomeadamente descendentes de Teucro. Di que a Gallaecia é rica en ouro e prata, e ademais co arado sacan cachos de ouro; nos confíns deste pobo está o Monte Sacro ao que se considera pecado (nefas) violar co ferro. Gaba as excelencias, pola súa dureza, das augas do río Chalibo (o Cabe), magníficas para temperar as armas. Tamén alude á importancia das mulleres e das minas da Gallaecia.

Xoán Zonaras
Escritor bizantino do século XI e comezos do XII que desenvolveu varios cargos na corte do emperador Alexo e na de Comneno, pasando logo a vivir unha vida ascética. Deixou unha Crónica Universal que contén datos obtidos de antigas fontes. Fai referencia á batalla de César na Gallaecia nos anos 61-60 a.C.