MÁMOAS DE GALIZA/GALICIA (PROVINCIA DE LUGO)

A pesares dos avances das últimas décadas, sobre o fenómeno Megalítico (longo período onde perviviron diversas culturas) aínda contamos cunha imaxe incompleta xa que case a totalidade dos túmulos conservados foron violados ou alterados dende antigo, como é a súa reutilización dende época romana como posto de vixiancia (Medorra de Fanegas, Vilasantar) ou, no 1609, pola real cédula outorgada a Vázquez de Orxas para escavar as mámoas na procura de supostos tesouros. Logo a desfeita continuou, e continúa.

Cómpre salientar que da etapa megalítica o que mellor se coñece é o referente ao mundo funerario e espiritual, mais pouco sobre o seu hábitat (que non estaría lonxe dos túmulos) o que impide coñecer os seus costumes. Semella que os megaliteiros concedían máis importancia á morte, ao Máis Alá, que á vida. Do que non cabe dúbida é que a construción destes enterramentos vai a significar a primeira humanización da paixaxe de Galiza, asistindo a unhas transformacións non vistas ata entón co desenvolvemento da agricultura e a gandería, a sedentarización, o aumento da poboación e a especialización, adaptando o Medio ao Home (no Paleolítico era o home o que se adaptaba ao seu entorno).

A profusión destes enterramentos ao longo do territorio fixo que reciban distintos nomes. Nós temos documentados máis de setenta. 

Na recompilación, ademais dos enterramentos, inclúense os posibles asentamentos neolíticos e materiais adscritos a este período. Aínda que polo de agora non se documentaron poboados, si hai constancia de asentamentos carentes de estruturas construtivas, situados ao aire libre, en abrigos ou covas.

Aclaración: Tamén inclúo as cistas adscritas cronoloxicamente á Idade do Bronce.

MÁMOAS E ANTAS DA PROVINCIA DE LUGO

ABADÍN
Aldixe (Aldixe); Chao da Fonce (O Barral); San Pedro (Candia); Pena Abaladoira e Petitone (Fanoi); O Foxo (Monte do Fiouco-Montouto); Aira Vella e Mariñas do Real (A Vacariza-Montouto); Romariz (Romariz). 
Mámoas de Aldixe: A primeiros do mes de xuño de 2016, Adega e MariñaPatrimonio denunciaron agresións a tres mámoas por unha plantación de eucaliptos acontecida hai un par de anos. 
Mámoas do Parque eólico de Abadín-Vilalba:Na zona de afección apareceron tres túmulos e na de incidencia dous.   
Mámoas do Parque eólico Álabe-Lomba (Abadín-Muras): Nos traballos de Estudo do Impacto Arqueolóxico documentouse un túmulo. 
Mámoas do Parque eólico Álabe-Refachón: Nos traballos de Estudo do Impacto Arqueolóxico documentouse tres túmulos. 
Mámoas Parque eólico de Montouto: Na zona de incidencia localizouse un túmulo.
 

ALFOZ
A Granda de Ouro (Bacoi).

ANTAS DE ULLA
Alvidrón (Alvidrón); Campo das Antas (Antas de Ulla); A Cambarreira, O Carballón e A Roferta (Braña do Grugullo-A Somoza-Areas); A Medorra (Facha); Reboredo (Reborredo); Pena Cabaleira (O Seixo-San Fiz de Amarante); Mallouco (Ludeiro-San Martiño de Amarante); Cotenos dos Mouros.
Mámoas de Alvidrón: Trátase dun túmulo que foi cortado en parte. Obsérvanse restos da coiraza pétrea.
A Cambarreira:  Trátase dunha das tres mámoas que forman a necrópole da Braña do Gurgullo. Foi alterada ao arar o terreo, perdendo parte da masa tumular ademais do anel perimetral. Dende o ano 2012, asociacións e veciños teñen presentado varias denuncias diante de Patrimonio, o Seprona, o Valedor do Pobo e o xulgado contra a construción dun cebadoiro de porcos autorizado polo Concello e Patrimonio que afecta negativamente ao conxunto arqueolóxico de mámoas e petroglifos do Campo da Uz e Brañas do Gorgullo. O Valedor do Pobo xa se pronunciou ao respeito, dando a razón aos denunciantes, mais a súa resolución non é vinculante polo que queda esperar ao contencioso-administrativo.
Campo das Antas: Cristianizado como Campo das Santas (no lugar ergueuse unha capela). Dende os anos oitenta, sobre a primitiva necrópole construíuse o novo cemiterio parroquial.
 

 

BALEIRA
Monte da Cruz da Nena, Valín do Leite (A Braña); Alto do Restelo ou Alto da Cruz (Córneas); Campo da Matanza (A Esperela); Alto da Fontaneira (A Fontaneira); Chao do Marco, Charca da Lagoa, As Coroas, Monte Cando, Monte do Pico (Martín); Monte Redondín (Pousada).
Alto da Fontaneira: Mámoa duns 25 metros de diámetro con cráter de violación.
Mámoas do Alto do Restelo: Necrópole situada na confluenza das estradas de Baleira, Becerreá, A Fonsagrada e Navia de Suarna. Segundo puiden comprobar, tres enterramentos sitúanse no concello de Baleira e dous no de Navia de Suarna. A mesta matogueira que cubre as mámoas e a repoboación forestal (con piñeiros plantados sobre elas) non fan doado atopalas.
Mámoas do Campo da Matanza: A necrópole está formada por sete mámoas. As súas medidas oscilan entre os quince e trinta metros de diámetro. Case todas presentan cráter de violación e en ningunha se observan restos de cámara. Tres túmulos atópanse moi achandados polos labores agrícolas e forestais; sobre un construíuse un muro, e sobre os outros dous caváronse gabias para a plantación de piñeiros. Había outra mámoa detrás do campo de fútbol que foi destruída no ano 2000. Segundo a tradición, recollida de Amor Meilán, en tempos de Afonso II, librouse unha batalla entre moros e cristianos; dise que houbo tantos mortos que o sangue chegou ata a igrexa; de aí o nome de Campo da Matanza. 
Mámoa do Chao do Marco: Perdeu gran parte da masa tumular debido á preparación do terreo para lameiro.
Mámoa da Charca da Lagoa: Apenas se conservan restos.
Mámoa das Coroas: Mámoa duns 17 metros de diámetro. Non se aprecia cráter de violación, coiraza e restos de cámara.
Mámoa do Monte do Pico: Presenta cono de violación.
Mámoa do Monte Redondín: Mámoa de 23 metros de diámetro con cráter de violación. Bastante achandada.
Mámoa de Valín do Leite: Túmulo de 15 metros de diámetro e cráter de violación. Restos de coiraza.

 

 

BARALLA
Baralla (Baralla); Berselos (Monte Pando-Berselos); Medorras de Constantín (Constantín); Traspena (Covas); Lebruxo (xunto a igrexa-Lebruxo); Lexo (Lexo); A Medorriña (Mazaílle-Pacios); Neira de Rei (xunto a igrexa parroquial); Pousada (xunto a igrexa parroquial-Pousada); Vilachá (Pedrafita de Camporrendo); Sobrado (Sobrado); A Mocha (Vilartelín).
Nun documento do mosteiro de Penamaior do ano 1332 pódese ler "vay firir na outra mamoa de fondo da carreyra da serra que vay para Gondian", alusión á necrópole que hai na serra de Constantín, no camiño a Gundián. 
Machado neolítico (San Martiño de Neira de Rei): Os do Colectivo Patrimonio dos Ancares tivemos coñecemento deste machado o día 14 de xuño de 2015, cando José Ángel Revaldería ("Roldán"), natural de San Martiño de Neira de Rei, me amosou un obxecto de seixo moi ben puído atopado hai máis de 20 anos nunha gabia producida polas fortes choivas, non moi lonxe dunha penichaira do monte da Chafarica situado a uns 650 metros de altitude, por riba da aldea dos Mazos. Ten unha forma tirando a triangular, mide 8,5 cm de longo, 5 cm de ancho, 2 cm na parte superior e 4 cm no fío; pesa 200 gramos. Polas súas dimensións e excelente estado de conservación creo que pode tratarse dun machado votivo procedente dunha mámoa que houbo no lugar, na actualidade moi achandado por un cortalumes e a mesta repoboación forestal. 
Machados neolíticos: O día 12 de marzo de 2017, un veciño de Mazaílle, don Guillermo Frey Lamela, púxose en contacto co noso Colectivo Patrimonio dos Ancares para lle botáramos unha ollada a unhas pezas que garda na súa casa dende hai xeracións. Cando as vimos puidemos comprobar que se trataba de dous machados neolíticos que poden proceder da necrópole megalítica do Queimado situada nas proximidades da aldea. 
Para saber máis sobre as mámoas e os castros do municipio pódese consultar o blogue do noso Colectivo Patrimonio dos Ancares: Mámoas, petroglifos e castros da comarca dos Ancares.
 

 

BARREIROS
Reinante (Reinante); San Miguel (San Miguel de Reinante); Monte das Fachas (San Xusto-San Xusto de Cabarcos).  
Monte das Fachas (San Xusto de Cabarcos): Citado por Villa-Amil y Castro no ano 1873, por Manuel Murguía na 2ª edición da Historia de Galicia de 1901, e por Vázquez Seijas no Boletín da Comisión provincial de Monumentos de Lugo no 1943. Villaamil fala de dous círculos, un moi destruído e outro formado por sete grosos chantos dun metro de altura. Segundo Marcelino Menéndez Pelayo, no seu traballo Historia de los heterodoxos españoles. Apéndice II: España antes del cristianismo (1880), dubida de que neste último círculo interviñera a man do home, aínda que deixa entrever que o lugar si puído ser utilizado para algún tipo de culto. No mes de abril de 2016 realizáronse varias catas arqueolóxicas, dirixidas por Francisco Hervés, para determinar si aínda se conservaban restos do cromlech e mámoas. O resultado foi negativo. Segundo a tradición, no lugar un veciño atopou no lugar un puñal ademais doutros materiais. No inventario que se realizara no ano 1990 para delimitar o trazado do Camiño de Santiago localizáranse restos dunha mámoa que foi destruída, ademais de catro cistas que correron a mesma sorte. 
Monte dos Trobos: No Chivadoiro. Mámoa localizada por membros da Irmandade Santo Estevo e da asociación MariñaPatrimonio. Xa foi catalogada pola Dirección Xeral do Patrimonio no mes de febreiro de 2014.


BECERREÁ
Monte da Medorra (Areal-Cascallá); Os Lagorzos (O Cereixal); Chao do Marco (Regosmil-Fontarón); Cabeza do Río (San Pedro-Furco); Medorra da Louseira e Serra de San Pedro (Furco); Monte de San Adrao (Ousón); Vilachá (Pumarín-Vilachá); Cista de Vilouta (Vilouta).
Mámoas de Cabeza de Río: Necrópole de dous túmulos, moi achandados polas explotación forestais. 
Mámoas do Chao do Marco: Necrópole situada a case mil metros de altitude sobre o nivel do mar formada por dúas mámoas.
Mámoas dos Lagorzos: Necrópole formada por dúas mámoas.
Anta de Vilouta: Coidamos que é a gran descoñecida. De forma rectangular, está formada por tres enormes chantas, de cuarzo a da cabeceira, e tampa.
Para saber máis sobre as mámoas e os castros do municipio pódese consultar o meu blogue: Mámoas e castros da comarca dos Ancares.

 

BEGONTE
Carabuxa (Medo-Bóveda); A Gándara (Monte Campelo-Castro); Medorras Mouras (Armental-Donalbai); As Medorras (Tras dos Castros-Donalbai); Monte Queimado (entre as parroquias de Donalbai e San Fiz de Cerdeiras); Folgueira (Felmil); Carabulla (Carabulla-Gaibor); Comisaría (Comisaría-Gaibor); Fontefría (Fontefría-Gaibor); O Chozo e Fonte do Vilar (Illán); Amenido (Pacios); Chao de Mazós (Montouto-Santalla de Pena); Monte Cordal (Santalla de Pena); Armental ou A Zanca e Monte Queimado (A Pena-San Fiz de Cerdeiras); San Vicente e Saamil (San Vicente de Pena); Monte Pioto (Uriz).
Mámoas de Amenido: Necrópole citada por Vázquez de Orxas no interrogatorio do ano 1609. Lembremos que a este crego e fidalgo, dono do Couto de Recimil, outorgóuselle unha cédula real para buscar "tesouros nas tumbas dos gentiles galigrecos" o que propiciou que os campesiños violaran miles de mámoas. Na Noite do San Xoán aparecían nela un fato de galiñas e pitos. 
Mámoa do Monte Pioto: Localizada por Brais Rodríguez Romero. Visitámola o 25 de xullo de 2015. Atópase preto da fábrica de Finsa, no límite co concello de Rábade. Ten unhas medidas duns 35 metros de diámetro e unha altura dun metro. Posúe un gran cráter de violación duns 9 metros de diámetro. Cuberta pola maleza e árbores.  
Chao de Mazós: Unha das antas da necrópole, de catro mámoas, conserva sete esteos. Proposta como Ben de Interese Cultural. 
A Gándara (Monte Campelos): Unha máquina paleadora produciulle unha gran fochanca. Nunhas escavacións de urxencia recuperouse un enxoval funerario composto por un machado pulimentado, dous ciceis pulimentados, láminas de sílex, prismas de seixo cristalizado e fragmentos cerámicos. 
Medorras Mouras: Unha das mámoas da necrópole, duns 30 metros de diámetro, foi parcialmente destruída por unha máquina.
 

 
 
 

BÓVEDA
Buraco da Moura (Bóveda); Campo da Mamoela (Guntín); Calpe e Monte da Mámoa (Martín); Camporredondo (Mosteiro); Catalpé (Remesar); O Gruñedo (San Fiz de Rubián); A Chá (Teilán).
Campo da Mamoela: No lugar ergueuse unha capela posta baixo a advocación da Virxe do Rosario.
Mámoas da Chá: Necrópole composta por catro mámoas, todas de terra.

BURELA
O Cabo (Burela). 

CARBALLEDO
Vilar do Monte (Aguada); Buciños (Buciños); Medorra de Pastoriza (A Cova); Monte dos Mounillos (Lousada); As Medorras (Marzás); Aradas; Portela de Penas Grandes.
Medorra de Pastoriza: Segundo Nicanor Rielo Carballo, aínda era visible ata finais dos anos noventa do pasado século, logo foi rebaixada e case destruída.
Medorras de Marzás: A mesta matogueira apenas permite adiviñar os túmulos.
Monte dos Mounillos: Segundo Nicanor Rielo, este lugar, situado entre Lousada e A Barrela, recibe tamén o nome de Monte das Mamuíñas.
Mámoas de Vilar do Monte: Na necrópole destaca unha mámoa que conserva varios esteos que formaban parte da cámara megalítica. (Información recollida da páxina de Moncho Boga, dolmensedemaisfamilia).

CASTRO DE REI
Ansemar (Ansemar); Sitio das Medorras (A Azúmara); Medorra de Abaos (Duancos); Túmulo da Espiñuca (Loentia); Monte Ludrio (Ludrio); Adro Vello (Outeiro); Prevesos (Prevesos); Quintela (Quintela); Ribeiras de Lea (Ribeiras de Lea); Orizón (Santa Comba de Orizón); Rozas (Triabá); A Rega.
Mámoas do Adro Vello: Dos tres túmulos que había só se conserva un. Atopouse un cicel de pizarra e unha maza rochosa con incrustacións de cuarzo.
Mámoa Agraceiras de Ramil: Mámoa citada por Vázquez Seijas en Notas sobre túmulos lucenses. Apareceron varios machados puídos, unha pedra de esquisto rematada en punta, e unha vasilla de barro.
Azúmara: Nas beiras do río Azúmara atopouse un machado de seixo.
Necrópole de Orizón: En maio de 2012, a raíz da limpeza do monte comunal da parroquia de Santa Comba de Orizón, saíron á luz preto dunha ducia de mámoas que, aínda que xa se coñecía de vello a súa existencia, estaban totalmente cubertas pola mesta matogueira.
Mámoas de Prevesos: Nunha mámoa atopouse un machado de seixo.
Mámoas de Ribeiras de Lea: Necrópole citada por Vázquez Seijas.




CASTROVERDE
As Chouselas e Monte do Couto (Barredo); Valiña de Bolaño (Bolaño); Cova dos Mouros (Marrondo-Covelas); Camiño Ancho e Forno da Vella (Espasande); Furís (Furís); Goi (Goi); Monte Fontela, Outeiro do Can e Serra de Monciro (A Meda); Monte de Serés (Miranda); Eiladrán, Santadrao e Teixeda (Montecubeiro); Alto do Pico, As Fientosas e A Lagoa (Serés); Os Cuturelos. 
Mámoas do Alto do Pico: Necrópole composta por catro mámoas. 
Mámoas do Camiño Ancho: Necrópole con dous túmulos.  
Mámoa das Chouselas: De 13 metros de diámetro e 0,50 de altura. Perdeu parte da masa tumular polas repoboacións forestais.   
Mámoas do Monte do Couto: Dúas mámoas de 24 metros de diámetro. Mal estado de conservación. Perderon parte da masa tumular polas repoboacións forestais. 
Mámoas do Monte Fontela: Dúas mámoas en mal estado de conservación, unha foi cortada por gabias nunha repoboación forestal. 
Mámoas do Outeiro do Can: Necrópole formada por tres túmulos con restos de coiraza pétrea. Moi alteradas polas repoboacións forestais. 
Mámoas das Fientosas: Dous túmulos. 
Mámoas do Forno da Vella: Necrópole composta por seis mámoas, tres delas cortadas por un cortalumes, unha practicamente arrasada polos labores agrícolas e forestais, e dúas máis moi alteradas polo aproveitamente forestal. 
Mámoas da Lagoa: Composta por oito mámoas.
 

CERVANTES 
Machado neolítico (Padornelo-San Martín da Ribeira): Localizado a mediados dos anos sesenta do pasado século mentres se recollía pedra na pedreira de Padornelo para o seu posterior uso en estradas e pistas. Realizado posiblemente sobre a rocha coñecida como anfibolita (orixe metamórfica); tamén podería ser outra rocha similar de orixe plutónica: diorita ou granolita. Ten unha antigüidade entre 4.000 e 5.000 a.C. Posible utilización en tarefas de deforestación e para uso de actividades relacionadas coa caza. Bo estado de conservación.   
Mámoa dos Forniños: No monte Odreiro, parroquia de Vilarello, lindeiro con Balboa (León). Forma parte dunha necrópole de tres enterramentos, dous deles pertencentes ao concello de Balboa. A cámara foi arrasada no ano 2009 por unha máquina.
Necrópole de Pena dos Mouros: Atópase no Monte das Redondas, Serra de Palmeán, entre as aldeas de Folgueiroa (parroquia de Dorna) e Chan de Lagares (parroquia de San Pedro de Cervantes). Grazas á información facilitada por un axente e un técnico da Consellería do Medio Rural, dei con esta necrópole formada por catro enterramentos. Gravemente afectada polas roturacións do terreo, un camiño e actuacións furtivas. Unha das mámoas, literalmente, desapareceu. 
Mámoas de Savane (Quindous): Localizámolas os integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 21 de febreiro de 2016. Trátase de dous túmulos situados a 1.171 metros de altitude. Trátase de dous túmulos de 8 e 9 metros de diámetro e unha altura de 0,50 e 0,60 metros respectivamente, ambos con conos de violación. No achado tivo moito que ver que non hai moito cortáronse varias árbores que tapaban os enterramentos, ademais de que a neve achandou a matogueira que as cubría. O achado xa foi comunicado ao Servizo de Patrimonio en Lugo e ao Concello de Cervantes. O día 7 de xuño, dende o Servizo do Patrimonio Cultural comunicáronnos que os seus arqueólogos xa realizaron a inspección correspondente ás dúas mámoas, comprobando que, en efecto, se trata "de dous xacementos arqueolóxicos tipo túmulo". Catalogados cos códigos: GA27012093 e GA27012094, identificándoos cos nomes de Túmulo 1 de Savane e Túmulo 2 de Savane. Tamén llo comunicaron ao Concello de Cervantes. O mesmo día 7, o axente forestal da Consellería do Medio Rural, Severino Orozco Carro, informoume da existencia doutros posibles enterramentos na mesma zona. En efecto, puidemos documentar seis novas mámoas, unha delas con cámara megalítica. Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio e ao Concello de Cervantes. 
Máis información no meu blogue Mámoas, petoglifos e castros da comarca dos Ancares.

 

 


 

CERVO 
A Medela Pequena (Seixo-Castelo); Monte da Medorra. 

O CORGO
Mámoa do Carballiño (Matafaxín-Gomeán): De 20 por 17 metros e 1,5 de altura. Cono de violación. 
Mámoas das Carreiras (Veiga de Anzuelos-Folgosa): Tres mámoas. Unha de 18 por 20 metros e un de altura; unha segunda de 53 por 50 metros e 2 de altura. Unha terceira foi destruída polo trazado do ferrocarril. 
Mámoa do Monte da Medorra (O Corgo): A 430 metros de altitude. Fai de divisoria entre as parroquias de Anseán, O Corgo, Chamoso e Marei. Ten uns 15 metros de diámetro e 0,50 de altura. Atravesada por un valado. 
Mámoas do Monte Ouzal (Santalla-Alto): Necrópole formada por cinco enterramentos a 482 metros de altitude. Moi alteradas por roturacións.  
Mámoa dos Novos (Matafaxín-Gomeán): de 12 por 8 metros e 0,50 de altura. Moi alterada. 
Mámoa do Queimado: Atópase nunha necrópole formada por cinco túmulos, catro no concello de Baralla e un no do Corgo. Todos perderon gran parte da masa tumular e presentan restos de coiraza pétrea. 
Mámoa do Rapatoxo (Folgosa): 23 por 19 metros e 0,80 de altura. Cono de violación. 
Mámoa de Sabarei (Sabarei): De 13 metros de diámetro e 1,10 de altura. Regular estado de conservación.  
A Medorra (Paradela-San Pedro Fiz): Moi alterada, perdeu gran parte da masa tumular.  
Medorra Pequena (Chamoso): Mámoa de 11 por 15 metros. Cráter de violación. 
Medorra Grande (Chamoso): A 448 metros de altitude. Mámoa moi alterada polos labores agrícolas e camiños. 
Medorra Grande (O Corgo): Mámoa de 32 metros de diámetro e 2 de altura. Con pinos de repoboación sobre o túmulo. 
Medorra Pequena (O Corgo): Mámoa de 25 por 20 metros de pouca altura. Pinos de repoboación.
 

COSPEITO
Os Casás (Os Casás (Arcillá); O Ramallal (A Grandela-Arcillá); O Monte (O Monte-Arcillá); Montoucido (O Monte-Arcillá); Pumares (Pumares-Arcillá); A Roza Grande (Os Prados-Bestar); A Roza (Os Prados-Bestar); Cista da Roza (Os Prados-Bestar); Monte da Medorra (Aldea-Bexán); Mornelo (Mornelo-Cospeito); Rodís (O Castro-Goá); Medorra da Rita (O Rebordelo-Lamas); O Rebordelo (O Rebordelo-Lamas); Arneiro (Momán de Arriba-Momán); Fabeiriña Grande (O Carboeiro-Muimenta); Monte do Conto (Arneiro-Muimenta); Monte de Muimenta (Porto Areoso-Muimenta); Medorras da Millarada (A Millarada-Pino); Curro de Rabadá (A Rabadá-Pino); Pena da Corva (A Rabadá-Pino); Froilán (Celeirote-Saa); Montillón (Abelleiras de Abaixo-Santa Cristina); Pozo Redondo (As Seixas-Santa Cristina); Salgueiras (Vilasuso-Seixas); Matiños (Sisoi); O Encido (O Val-Vilapene); Roza do Porto (O Val-Vilapene); A Carballosa (A Carballosa-Xermar); Pedra Branca (Riba da Insua-Xermar); Rocello da Fonte (Riba da Insua-Xermar); Roza Moura (Riba da Insua-Xermar). 
Cista da Roza:  Pequeno montículo duns 8 metros de diámetro en cuxa superficie aprécianse cuarzos e lousas moi fragmentadas con claros indicios de manipulación antrópica. A capa de pedra semella corresponderse con restos dun anel peristalítico ou dunha coiraza dun túmulo de pequeno tamaño. Na parte central vese unha laxa dun metro de lonxitude que semella formar parte dunha estrutura de planta rectangular de 1,30 por 0,70 metros que lembra un enterramento da Idade do Bronce.     
Mámoas da Carballosa: Necrópole con tres mámoas. 
Mámoa do Curro da Rabadá: De 22 metros de diámetro e unha altura de 0,80. Nas proximidades consérvase o topónimo a Tenza da Medorra onde foi atopada unha praca de granito con dúas perforacións e que se conserva no Museo de Lugo dende o ano 1970.   Mámoas do Encido: Necrópole con dous enterramentos. 
Medorras da Millarada: Necrópole con 32 mámoas. A mámoa número 1 foi escavada no ano 2000, recuperándose varios elementos líticos que conformarían o enxoval funerario, destacando cinco machados, dous micromachados, dous ciceis, tres aixolas, 33 trapecios de sílex e un gran prisma de cristal de rocha. 
Mámoas do Monte: Necrópole con catro túmulos.    
Mámoas do Monte do Conto: Necrópole con dous enterramentos. 
Mámoas do Monte de Muimenta: Necrópole con dous túmulos.  A mámoa número 1 foi obxecto dunha pequena escavación arqueolóxica no ano 2006. Na intervención foron recuperadas 18 núcleos líticos, lascas, láminas  e restos de talla cuxo principal soporte litolóxico é o cuarzo. O seu estado de conservación é moi malo debido ao aproveitamento agrícola e forestal. O túmulo 2 tamén se atopa en mal estado polos mesmos motivos que o anterior. 
Mámoas de Montoucido: Necrópole con seis mámoas.   
Mámoas de Mornelo: Necrópole con catro enterramentos.  No túmulo número 5 foi recuperado un machado puído. 
Mámoas da Pedrabranca: Necrópole con seis túmulos. 
Mámoa da Pena da Corva: De 16 metros de diámetro e 0,70 de altura. moi alterada polo aproveitamento forestal. 
Mámoas de Pozo Redondo: Necrópole con cinco mámoas. Moi arrasadas polo aproveitamento agrícola e forestal. 
Mámoas de Pumares: Necrópole con oito mámoas.      
Mámoas do Ramallal: Necrópole con dúas mámoas. 
Mámoas de Rebordelo: Necrópole con dous túmulos.   
Mámoas da Roza Grande: Necrópole con tres túmulos.    
Mámoas da Roza do Porto: Necrópole con catro enterramentos. Os túmulos 1 e 2 foron practicamente arrasados por unha pista forestal.
A totalidade das mámoas do concello de Cospeito atópanse en mal ou pésimo estado, debido principalmente aos labores agrícolas e forestais.
  

 
 
 

CHANTADA
Quinzán da Vila (Adá); A Meda (Seoane-A Meda); Monte da Medorra (Mariz); Coto da Cruz; Coto Salgueiro; Monte da Serra, Serra da Pena.
Maza: Nunha finca situada na marxe esquerda do río Masma e non moi lonxe do castro de Centulle atopouse unha maza triangular. Jesús Guerra Mosquera (1975) sitúa no Eneolítico. É de cuarcita gris e pesa 435 gramos. No centro ten un burato para meter o mango con derrame de bucina cara as dúas caras, o que amosa a dificultade para a súa execución. Só adquire forma cortante cara os tres vértices. Pode que se tratara dunha maza cerimonial. Atópase no Museo Provincial de Lugo. 
 

FOLGOSO DO COUREL
Devesa de Bouzas (Esperante); Ferreirós de Abaixo (Fereirós de Abaixo-Folgoso); O Redondal (Sobredo-Folgoso); A Escrita ou A Poza Grande (Paderne-Meiraos) Campelo, Monte das Lampas e Toxeiro (Paderne-Meiraos); Alto da Veiga de Arcas (Seceda); Penas Brancas (Pedrafita do Courel-Seoane); A Lagoa; Pozo da Campiña. 
Mámoa do Alto da Veiga de Arcas: Duns 14 metros de diámetro e 0,60 de altura. Presenta un cráter de violación duns 3 metros de diámetro. Na súa contorna vense algúns chantos de lousa. Rebaixado polo labores agrícolas, afectado por roturacións.   
Mámoa da Escrita ou Poza Grande: Túmulo de 15 por 17 metros e unha altura de 1,60 metros. Cono de violación de 4 metros de diámetro e un de profundidade. Ten un vértice xeodésico no cono. 
Monte das Lampas: Do blogue Corrupción no Courel, cuxa última entrada data do ano 2010, recollo a información de tres mámoas situadas no Monte das Lampas, pertencente á aldea de Paderne. Dúas foron arrasadas hai anos por unha escavadora. Sen inventariar. 
Mámoa de Penas Brancas: Pequeno túmulo de 9 por 12 metros e unha altura de 0,90 metros Cráter de violación. Afectado por unha devasa que destruíu unha porción indeterminada do túmulo.  
Mámoa do Redondal: Túmulo duns 16 metros de diámetro e unha altura de un metro.. Presenta cráter de violación. Non se aprecian restos de cámara nin de coiraza pétrea.
 

 

 

A FONSAGRADA
Casía da Arquela (A Allonquiña-A Allonca); Legoaseca e Legoadereita (Brañela-A Bastida); Campo da Arca e O Pico (Lidín-A Bastida); A Cruz da Graña, Medoña de Torviso, Penas da Armada e Pena das Cabras (Carballido); Campo das Cruces, Lentomil, Monte das Modorras e Zarro de Pedro (Lentomil-Carballido); Medorra de Cornupión (A Rebordela-Carballido); Bredo da Lagoa e Valiña das Ovellas (A Valiña das Ovellas-Carballido); Campo do Lobo (O Vilar de Carballido-Carballido); O Pando (Cereixido); Cuíñas (Cuíñas); Barbeitos e Fonfría (Fonfría); Chao Grande e Serra da Cabreira (Serra da Cabreira-Fonfría); Modorra das Fontes e Modorra do Penedo dos Figos (Castro de Espiñeira-Fonfría); Ferreira de Arriba (Freixo); Carballín (Seoane-Lamas de Moreira); Louxas (Serra de Louxas-Lamas de Moreira); Vilabol (Vilabol-Lamas de Moreira); Pena e Restrebe (Viladriz-Lamas de Moreira); Pico Peniñas (Castañoso-Maderne); Chao dos Fornos (Liñares de Maderne-Maderne); O Acevo e A Rágoa (O Acevo-Monteseiro); Casacabreira, Lomba da Uz e A Régoa (Cabreira-Monteseiro); Mazaeda e Medorras de Neiro (Neiro); Mourisco e Pacios (Pacios); O Muradal e Pena do Cargadoiro (Brañas-Pacios); Chao da Cruz, A Granda e Leituego (Leituego-Pacios); Chao da Pruída e Picón (Mourisco-Pacios); Pila as Pedras (Serra de Legoaseca-Pacios); A Grandiña, Rebugueiras e Teso (Pacios); Anta do Hospital, Chao do Couso, Demouco e Mámoas do Hospital (Montouto-Padrón); Lombo das Marcadas (Pedrafitelas-Padrón); A Cruz (A Cruz-A Pobra do Burón); Ferreira e Río Bangos (San Martiño de Arroxo); Os Cahos e Peneliñas(Ervellais-San Martín de Arroxo); O Tombo (Vilamaior-San Martiño de Arroxo); A Silvela (Silvela-San Martín de Suarna); O Bidueiral e A Cruz do Pito (Mazaeda-San Pedro de Neiro); As Medorras (Crecencia-San Pedro de Río); Campa do Gaiteiro (Monterrío-San Pedro de Río); Redrollán (Redrollán-San Pedro de Río); Ferreirúas (San Pedro de Río); Coto dos Frades (As Cancelas-Santo André de Logares); O Burón (Cospeito-Santo André de Logares); Cruz da Graña (A Graña de Chao de Fornos-Santo André de Logares); Sendiña (A Sendiña-Santo André de Logares); Lodos (Santo André de Logares); O Mesón Novo (O Mesón Novo-A Trapa); Arqueira de Morocos (O Mesón Vello-A Trapa); A Arquela e A Baga (A Pruída do Vale-A Trapa); Os Piagos (Vilamaior-A Trapa); Casa do Camiñeiro, Chao da Gabita, Coto de Frades e A Trapa (A Trapa); Arquide (Arquide-O Trobo); A Chan (Reboiro-O Trobo); A Braña (Braña-A Veiga de Logares); Tras das Airas (Dradas-A Veiga de Logares); Chao de Ventorrillo e Logares (A Veiga de Logares); O Coto, Lomba de Perulledo e Rebolín (Pacios de Rebolín-Vieiro); Riba de Hortois (O Rebolín-Vieiro); O Pando (Vilar de Sucarral-Vieiro); A Bandeira e Vilabol (Vilabol de Suarna); Liñares (Serra de Liñares de Bidul-Vilar de Cuíña); Parque eólico da Fonsagrada.
Agás unha referencia á Casía da Arquela feita por Florentino Cuevillas (citando a Vázquez Seijas), o descoñecemento do fenómeno megalítico non só no concello da Fonsagrada, senón en toda a zona oriental de Galiza, era total. Habería que esperar ao traballo (que o autor, modestamente, chama "informe") publicado por Enrique López Fernández no Boletín do Museo provincial de Lugo no ano 1986 e que xa presentara nunha homenaxe a López Cuevillas en Ourense, baixo o título Megalitos y mámoas en el ayuntamiento de Fonsagrada, cando saian á luz preto de 150 enterramentos que o autor distribúe en varias áreas: Serra de Carballido, Serra da Trapa, Serra da Cabreira, Serra de Liñares de Bidul, Serra de Mazaeda, Serra de Cuíñas, Serra de Legoaseca, Serra do Hospital e Serra de Louxas, das cales 15 presentan cámara, 2 delas con corredor e unha tipo cista.
Campo do Lobo: Cámara con planta poligonal con cinco esteos de pizarra dos sete que tiña, e corredor con dous ortostatos do mesmo material.
Casía da Arquela: Descrita por Vázquez Seijas no ano 1941, presentaba unha cámara poligonal e cuberta. Na actualidade só se conservan algúns restos partidos e parte do túmulo. Dise que a familia de Ladrón de Guevara atopou nela unha ola de ouro. 
Mámoas do Chao da Cruz: Necrópole con catro mámoas.
Mámoas do Chao da Pruída: Necrópole formada por tres túmulos.
Mámoas da Cruz da Graña: Necrópole formada por 13 mámoas, todas con cráter de violación ou moi achandadas. Segundo as referencias, un dos enterramentos presentaba cámara dolménica aínda que logo foi tapado de novo.
Anta do Hospital: Situada a carón do antigo hospital de peregrinos. Sen Túmuro, conserva catro esteos de grandes dimensións. Nas proximidades atópanse dúas mámoas. Proposta como Ben de Interese Cultural.
Necrópole do Hospital: Formada por catro enterramentos.
Ferreira de Arriba: No lugar coñecido como O Pando consérvase unha anta con cinco esteos de cuarcita e dous máis no corredor.
Ferreirúas: Presenta cámara poligonal de sete ortostatos de pizarra e cuarcita e tampa de pizarra. Conserva o túmulo.
Mámoas da Grandiña: Necrópole con cinco túmulos.
Liñares de Bidul: No lugar coñecido como Pastizal de Meñide consévarse unha anta de planta poligonal formada por catro ortostatos de cuarcita. Moi arrasada polos labores agrícolas.
Mámoas da Pena do Cargadoiro: Necrópole con cinco túmulos.
Mámoas de Pico Peniñas: Necrópole formada por cinco mámoas.
Mámoa de Silvela: A carón da estrada que vai dende o Alto do Acevo á Fonsagrada, xunto o Camiño Primitivo a Santiago.








FOZ
Mámoa do Tesouro (O Sisto-Cordido): Descuberta por MariñaPatrimonio. De grande altura, ten un diámetro de 25 metros. Xa foi catalogada por Patrimonio.
Mámoa do Pico da Lebre: No monte do Bispo Santo, de afamada romaría. Debido a unha denuncia de Adega e MariñaPatrimonio no mes de setembro de 2011, a Consellería de Cultura catalogou a mámoa, estragada por maquinaria pesada cando a repoboación do monte con eucaliptos. Sobre o túmulo plantáranse quince árbores.

FRIOL
Alto das Mámoas (entre as parroquias de Anafreita e Nodar); Anafreita, O Colado, Monte do Seixo, Pena dos Amoraos, Pena do Mixón (Anafreita); Monte do Espiño, Sabugueiro (Anxeriz); Medorras de Bra (Bra); Albeiros, A Gándara, Gándaras de Relucín, A Madorra, Monte Candaíde, Monte do Cordal, Monte do Cotón (Carballo); A Galgueira (A Galgueira-Carballo); A Devesa, O Pedrido (Carlín); Agruñá, Casa do Vieiro, Monte da Medorra, Moruxosa, Pena do Cotá, Portasueiro, Rexidoira (Cotá); Casas da Noite, Os Castelos, Monte Cotón, Monte das Tenzas (Friol); Guimarei, Monte das Lamas, Monte Rego da Rama, Rebordelos (Guimarei); A Boleta, Costa de Mera, Medorna de Penelas, Medorna de Robellós, Monte Cotén, Pico das Pías, Rolfe (Guldriz); A Leboreira (A Leboreira-Guldriz); Ameneiros, Eirexe, Lamas, Monte Fofe e A Reigosa (Lamas); Zarra do Catuxo (Corral de Arriba-Lea); Fontela, Monte Vilaldar, A Rocha (Miraz); Aberta, Os Castelos, Eirexe, Espiñeira, A Gándara, Lente, Medorra de Lente, Monteirón, O Pedrido, A Purreira (Narla); Chousa do Muíño (O Vilar-Narla); A Cabana, Nodar, San Mamede, Vilariño (Nodar); Medorra dos Croios Brancos, Medorra das Pallotas e Monte do Carballiño (Quintá-Ousá); O Castelo, As Lamelas, Mámoas de Arriba, Mámoas de Abaixo, Ousá, Monte do Pico, O Mozón, Pena da Cabra, O Verdellón (Ousá); O Castelo (Mazcarelle-Ousá); As Medorras, Pena Cabaleira, Pena Porreira (O Burgo do Negral-O Pacio); Penas de Tras do Agro (Tras do Agro-O Pacio); Monte Vixide (Prado); Monte Carballido, Pozas das Cabanas, A Reigosa (Ramelle); Monte Carballido (Rocha); Aurela (San Cibrao da Pregación); Abrigueiro (Santa Eufemia-San Martiño de Condes); A Fonte do Can, Monte Cotón (San Martiño de Condes); Devesa, Pedrouzos, Medorna do Corzo e Medorra do Zancón (Santalla de Devesa); As Medornas, Mundín e Trala Corda (Trala Corda-Seoane da Pregación); Ponte Leixoso (Seixón); Pedra das Cazolas (A Ferreira-Serén); Santa Marta (Serén); A Cerdeira, O Cotón (Silvela); Pedra do Couto (Trasmonte); Berdellón (O Vilar); Aceredo e Monte Leboreira ou Lebureiro (Vilafiz); Gándara e Medorna do Castro (Gonce-Vilafiz); Monte Lebureiro, Parapeito (Vilafiz); Castrodá, Corra, O Cangallón, Monte do Chao, PenalongaPortonovo e Vilalvite (Vilalvite); Monte de Vilalvite ou Medorna da Zanca ou do Zancón ou Forno dos Mouros (Monte de Santa Marta-Vilalvite); O Alto, Os Castelos, Cebral, Mámoas do Francés, Pena Armada, As Peniñas, Pico de Montes, Torneiro e Xiá (Xiá); As Barreiras. 
Dolmen no Monte de Vilalvite: Localizado por traballadores dunha brigada antiincendios en outubro de 2017. A cámara ten unha altura de 1,2o metros, e ao redor pódense ver restos do túmulo moi rebaixado, que ten un diámetro de 6,30 metros no eixo norte-sur e menos dun metro de altura. O dolmen está composto por sete esteos, pedra cobertoira e outra depositada no chan que tamén puido formar parte da tampa. A tampa ten 1,90 por 1,50 e un grosor que oscila entre os 30 e 17 centímetros. Malia o anterior, creo que se trata do mesmo enterramento localizado no ano 1992 por F. Núñez Jato e Laura Rodríguez. Coñecido como Medorna da Zanca ou Forno dos Mouros (Ven en Apéndice: O dolmen de Vilalvite, en Friol, xa foi descuberto no ano 1992).      
Mámoa do Alto: Mámoa achandada no ano 1989 pola construción dunha pista forestal. 
Mámoa de Anafreita: Descuberta no século XVI, durante a singular campaña de Vázquez de Orxas para atopar tesouros nas tumbas dos "gentiles galigrecos". 
Mámoas de Cebral: Necrópole con cinco enterramentos. 
Mámoas da Costa de Mera: Necrópole formada por tres mámoas. 
Mámoas do Cotón (Silvela): Necrópole con cinco enterramentos. 
Mámoas da Fonte do Can: Necrópole formada por seis túmulos. 
Mámoas das Gándaras de Relucín: Necrópole con nove túmulos. 
Mámoas do Monte Candaíde: Necrópole con seis mámoas.      
Mámoas das Medornas: Necrópole con sete túmulos.    
Mámoas do Monte Carballido: Necrópole con oito mámoas.    
Mámoas do Monte da Medorra: Tres túmulos lindeiros con Bravos, no concello de Outeiro de Rei. 
Mámoas do Monte Vilaldar: Necrópole formada por seis enterramentos. 
Mámoas do Parque Empresarial Monte da Gándara-Monte das Tenzas: Os días 4 e 8 de setembro de 2017, o Colectivo Patrimonio dos Ancares e ADEGA presentamos unhas denuncias ante o Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e o SEPRONA pola grave agrsión a un túmulo e a desaparición doutro. O mércores día 13 enterámonos de que a Consellería de Cultura abrirá dilixencias para esclarecer os feitos que "inclúen valoracións dos informes existentes, facer informes propios e contrastar os feitos". Ademais terase en conta as alegacións dos interesados para, con todos os datos, "valorar as circunstancias que concorran para ben abrir un proceso sancionador ou ben dalo por pechado". (Ver en Apéndices: Agresión a unha mámoa en Friol e Nova desfeita no parque empresarial de Friol). 
Mámoas do Sabugueiro: Necrópole formada por tres mámoas.         
Anta da Moruxosa: De forma poligonal, conserva seis esteos e tampa. Un dos ortostatos atópase apoiado na tampa o que fai pensar que non está na súa posición orixinal. Sobre unha base branca apareceron restos de pintura vermella e negra trazando figuras en ziguezague e puntos illados. A mámoa foi cortada parcialmente por un camiño. Declarada BIC. 
Medorra Aberta e Medorras de Monteirón: Forman parte da necrópole de Narla, composta por vinte túmulos. Unha das mámoas é de grandes dimensións cun diámetro próximo aos sesenta metros, atopándose entre as máis grandes de Galicia. Propostas como Ben de Interese Cultural. O día 18 de xullo de 2015 achegámonos ata o lugar, comprobando que sobre a Medorra Aberta plantaron millo, feito que xa foi posto en coñecemento do Servizo de Patrimonio de Lugo e do Concello de Friol.  (Ver en Apéndices: Agresión a unhas mámoas en Friol). 
Medorra das Pallotas: Anta violada en numerosas ocasións; contan os veciños que nunha delas apareceron pucheiros e carbóns; conserva visible parte da cámara megalítica. 
Mámoa da Pena da Cabra: No Cordal de Ousá. Mámoa duns 30 metros de diámetro e 1,5 de altura aproximadamente. Do cráter de violación sobresae un esteo que puido corresponder á camara megalítica. Nunha esquina colocaron un fito que serve para indicar o límite entre os concellos de Friol e Outeiro de Rei.               
Mámoa de Torneiro: Divisoria entre as provincias da Coruña e Lugo e entre os concellos de Toques, Friol e Palas de Rei. 
Mámoas do Verdellón: Necrópole que estaba formada por catro mámoas case aliñadas entre si e con outra, coñecida como medorra do Monte do Pico que está no límite co concello de Outeiro de Rei. Dúas das mámoas foron destruídas polos labores agrícolas. Unha das mámoas desaparecidas, coñecida como Forno dos Mouros ou Fono do Verdellón, conservaba un dolme de planta poligonal formado por sete ortostatos pero sen tampa. Os cinco chantos que compoñían a segunda foron derrubados para seren utilizados no peche dunha finca. Ademas doutros utensilios, neste lugar atopouse unha punta de frecha. 
No mes de febreiro de 2013 achegueime ata a parroquia de Cotá para ver en que estado se atopaban os enterramentos da Muruxosa e do Vieiro xa que había anos que non me achegaba polo lugar. Cal foi a miña sorpresa cando, ao mirar para unha morea de pedras, vin o que semellaban uns ortostatos dunha cámara megalítica. Acerqueime e así era. Nunha das chantas aprécianse claramente unhas coviñas.          
A Pena das Cazolas (A Ferreira-Serén): Hai algún tempo, o amigo Brais Rodríguez Romero achegoume unha foto dunha pedra fincada situada no interior dun prado, á beira da estrada local ao seu paso pola aldea de A Ferreira. Hai máis de vinte anos a pedra estaba tumbada. Cando os actuais propietarios mercaron a finca quixeron esnaquizala para reaproveitar os anacos nun muro, feito que non se chegou a producir porque ao parecer alguén lles advertiu de que se trataba do esteo dunha anta megalítica. O día 10 de marzo de 2015 achegámonos ata o lugar para vela, e a verdade é que nos deixou impresionados. Na parte visible ten unha altura de algo máis de tres metros; din que a parte soterrada anda arredor dos dous metros. Na base da cara principal, onde se ve unha pía duns 40 centímetros de diámetro, mide arredor de 1,35 metros. O lado máis ancho mide uns 0,70 metros. Vese claramente que o fito perdeu gran parte da cara posterior, quizais cando pretenderon rachalo, ou pode que noutro momento, pero si nunha época relativamente recente. Na parte superior chama a atención unha fendedura en forma de U aberta, cos bordos totalmente lisos. E un último apuntamento: no sitio nin nas inmediacións se coñecen pedras de semellante tamaño, e tampouco hai constancia de enterramentos. Pregúntome, enorme esteo dunha cámara megalítica ou unha pedrafita de función astronómica? (Ver a entrada adicada ás pedrafitas). 
Ao longo do concello hai unhas 250 mámoas das que 30, ao menos, desapareceron.



 

 

 
 
 
 

 

GUITIRIZ
O Gandarón (Becín); O Carballal (Alto dos Castros-Becín); Pena do Raposo (Becín); Cruceiro de Riotorto, As Modias do Castro de Buriz, As Negradas ou da Lebre, Reza, A Valiña, Monte Pelreo, As Portas Gallas e Mezoiras (Buriz); Pedra da Arca (A Pedreira-Buriz); Cista da Igrexa (A Igrexa-O Buriz); As Carriceiras (Os Vilares-O Buriz); Leboreira (Leboreira-Guldriz); Bernaldo (O Bernaldo-Labrada); Formosa, O Galiñeiro e Monte de Fienza (Labrada); Pena dos Nenos (Serra da Loba-Labrada); Serra do Candiero (Xove Novo-Labrada); Cordixove, A Cruz de Brais, Medorra do Porco, Pena do Toxo e Pico Pequeno (Labrada); Depuradora de Ansede (Ansede-Lagostelle); Castiñeira (Cezar-Lagostelle); Bico da Croa e Lavamáns (Monte da Croa-Lagostelle); Marco de Porto Vello (O Porto Vello-Lagostelle); Os Penedos (As Puceiras-Lagostelle); Augaslongas (Lagostelle); Medorra do Cotarro e Pena Gallada (Negradas); Necrópole do Monte Pelegrín (Montemeá-Parga); Monte da Croa e Pena de Xiboi (Parga); Lamas (Chantada-Parga); A Tolda (A Tolda-Parga); O Campanario (xunto á igrexa-Pedrafita); A Reguiña (Lavandeira-Pedrafita); O Marco (Pedrafita); O Carballiño e A Modia (O Pereiro-Pedrafita); A Gándara (A Pena dos Diñeiros-Pedrafita); O Mollón (As Casas Novas-Pígara); A Pena Branca (Pígara); As Minas (San Cristovo-Pígara); Pena Gallada (Roca); Montefrío, Penas de Fro e O Semilleiro (San Breixo de Parga); A Retorta (Toar-San Breixo de Parga); O Vieiro (O Castro-Santa Cruz de Parga); Fraga do Rei (As Lobeiras-Santa Cruz de Parga); O Cando (O Cando-San Salvador de Parga); Agra Branca e Saa (Santa Locaia de Parga); O Cotón e A Gándara (Cabana-Santa Locaia de Parga); A Cintinela (Monte Valiña-Santa Locaia de Parga); Augas Longas e As Casillas (Santa Mariña de Lagostelle); Rego da Loba (Lentemil-Santa Mariña de Lagostelle); O Marco (Portovello-Santa Mariña de Lagostelle); Os Penedos (As Puceiras-Santa Mariña de Lagostelle); A Pallota (A Pallota-Silvela); Vilanova (Vilanova-Trasparga); Fraga das Forcas (Forcas-Vilar); Os Vilares (Os Vilares); Serra da Loba. 
Mámoa das Carriceiras: Localizada pola asociación cultural Lareira de Soños no mes de xullo de 2016. Trátase dunha mámoa de tamaño medio con varios esteos á vista. As choivas do mes de febreiro de 2017 sacaron á luz novos elementos. Segundo o arqueólogo Marcial Tenreiro hai moito máis enterrado e en bo estado de conservación. O túmulo ten uns 25 metros no eixo norte-sur e uns 20 metros no leste-oeste. Conserva tres esteos que saen do cráter de violación, dous duns 0,90 metros de altura.    
Necrópole do Monte Pelreo: Formada por seis mámoas, atopáronse anacos de campaniforme, un vaso inciso, lascas de sílex, un machado de xisto e discos perforados. Un recipiente tetralobulado, desaparecido, mostraba unha decoración complexa de carácter simbólico que representaba á deusa nai neolítica cuxo culto se espallou a partir do Neolítico polo occidente europeu. As escavacións foron dirixidas por Carlos García Martínez e pola Sección de Prehistoria e Arqueoloxía do Instituto de Estudos Galegos nos anos setenta do pasado século. 
Medoñas do Galiñeiro: Necrópole formada por tres mámoas. 
Mámoas de Pena Gallada: Necrópole linderia co concello de Sobrado dos Monxes. Só unha das tres mámoas que a compoñen pertence a Guitiriz. 
Monte das Modias (Saa-Labrada): Apareceron fragmentos cerámicos e líticos, dous deles traballados en lousa, un dos cales presenta unha perforación central; tamén se atopou un útil tallado en cuarzo. Datados no Neolítico Inicial/Medio. 
Mámoas da Serra do Candieiro: Necrópole con tres túmulos.

 

 

 



GUNTÍN DE PALLARES
A Medorra (Castelo de Pallares); Lama e Veiga das Mámoas ou dos Mouros (Entrambasaugas); San Fiz (San Fiz-Entrambasaugas); O Casoto (Sear-Entranbasaugas); Xoaine (Xoaine-Entrambasaugas); Monte Ladoiro (Ferreira); Lamasalgueire (Lamela); Campo das Mámoas (Lousada); A Veiga (Monte Barreiros-A Veiga-Monte de Meda); A Medorra (Ourol); Monte Retorta (Santa Cruz de Retorta); Necrópole da Goia (Goia-Pradeda); As Medorras (Pereiras-Sirvián); Vilacarreiro (Vilamaior do Negral); Vilameá (Vilameá); A Costa; Monte Cotoroso; Vilar Cebreiro.
Necrópole da Goia: Formada por unha vintena de mámoas que arrodean unha pedrafita. 
Necrópole da Veiga: Nos arredores dunha pedrafita hai documentadas unha ducia de mámoas.
Veiga das Mámoas: Apareceron varias pezas, custodiadas no Museo Provincial de Lugo. 
Amuleto dolménico: Pouco antes de mediados do pasado século XX, o director do Museo provincial de Lugo, Manuel Vázquez Seijas, enviou a Florentino López Cuevillas unhas fotos e a descrición dunha pequena peza de arxila decorada e cunha perforación. Toda a superficie do arco da peza atopábase decorada cunha serie de incisións lonxitudinais e transversais. Apareceu na ourela esquerda do río Foxoiro, no lugar coñecido como San Roque, preto de Xoaine, na parroquia de Entrambasaugas. Atopouno un neno de 12 anos de nome Manuel Gandoy Rodríguez quen asegurou ver no mesmo sitio outra pedra igual pero que non chegou a recoller. Escribe López Cuevillas que hai que colocar esta peza dentro do marco das esculturas pre ou protohistóricas, xa que por ningún dos seus caracteres se pode encaixar en data posterior á conquista romana. Malia o anterior, non lle foi posible clasificala con seguridade nunha época determinada por non atoparlle un paralelo exacto, ademais de descoñecer o contexto onde se recolleu. Si se sabe que nas proximidades hai uns campos de mámoas (campo da Goia e monte Barreiro), non localizándose ningún castro nas proximidades. A probable procedencia tumular ou da Idade do Bronce da peza semella afirmarse ao considerar que o raiado que a decora trazouse cunha técnica igual á empregada en moitos exemplares de cerámica campaniforme, ademais de que a perforación bicónica aparece en armas da época do Bronce, podendo engadirse que a decoración de raias cruzadas utilizouse tamén nos ídolos-pracas do Megalitismo. Desbotado o uso como arma, Cuevillas di que se debeu utilizar como adorno, como un pequeno ídolo ou amuleto, quizais vencellado cun culto lulnar, ou que pola súa traza astiforme semellarían os cornos dun touro ou dunha vaca, animais representativos de divindades en moitas relixións que actuarían como protectores antes distintos males. 
 

 

 

O INCIO
Alto da Costa, Medorra de BardaosPorto do Souto (Bardaos); Fruxilde e Monte das Seixas (A Cervela); Monte Carboeiro (O Incio); Medorra do Castro (Mao); Modorro Alto (San Pedro-San Pedro do Incio); Medorra de Cereixido (Cereixido-San Salvador do Mao); Serra do Edramo ou Campo de Valentín (Santa María do Mao); Medorra de Bardaos (Santalla de Bardaos); Belesar (Vilasouto); Necrópole da Serra do Edramo (entre os concellos do Incio e Samos); Necrópole de Santa Mariña (Bermún-O Viso); Chao da Lagúa; A Matanza.
Mámoas de Bardaos: Consta de catro túmulos sen cámara no interior. 
Mámoas de Belesar: No entorno da Casa Grande de Belesar, non moi lonxe do encoro de Vilasouto. As sete mámoas descubríronse no ano 1968. Cóntase que para facer o escudo da Casa Grande de Belesar utilizouse o esteo dunha anta.  
Mámoas da Matanza: Entre Sarria e O Incio, formada por dous túmulos. 
Mámoas do Monte Carboeiro: Dende o lugar divísase unha ampla panorámica do encoro de Vilasouto e da Cruz do Incio. Nas proximidades hai unhas antenas de telefonía.     
Santa Mariña: Necrópole encravada nun planalto, composta por corenta mámoas situadas no límite dos concellos do Incio, Samos e Sarria, das cales a metade conservan restos de cámara. Escavada por Rodríguez Casal. Declarada Ben de Interese Cultural no ano 2006. No mes de marzo de 2015, os comuneiros denunciaron que nos últimos meses teñen observado os destrozos que están a producir os xabaríns sobre os túmulos. Din que xa avisaron a Medio Rural e a Patrimonio, quen polo de pronto nos lles deron solución ao problema. Tamén queren que se limpe a maleza que cubre as mámoas para que poidan ser admiradas, dada a importancia que teñen estes restos. 
Serra do Edramo: Necrópole compartida polos concellos do Incio e Samos. Consta de 18 túmulos, a maioría de terra.




 

LÁNCARA
Bande (Bande Susaos-Bande); Trascastro (Carracedo); Alto da Fornela, Monte da Medorra (Cedrón); Chao de Santa Marta (A Lama); Monte da Medorra (Monseiro); Muro (Muro); Piúgos (Piúgos); Ronfe (Ronfe); Mourillón (Toubille); Trasliste (Trasliste); Montouto (Vilaesteva); Monte das Medorras (A Veiga de Anzuelos-Vilarello); Necrópole de Monte Meda ou Alto do Pico (na parroquia de Vilouzán).
Mámoa de Bande: Mámoa situada nun pastizal, ten uns vinte metros de diámetro e unha altura de 0,75 metros. Aínda que hoxe non é perceptible, semella que en tempos, foi violada. Non se aprecian restos de coiraza nin de cámara funeraria.
Monte Meda (entre os concellos de Láncara, Sarria e Triacastela): Necrópole situada a máis de 1100 metros de altitude formada por oito túmulos, algúns presentan coiraza pétrea. Algúnhas mámoas foron achandadas pola construción dunha pista. 
Monte das Medorras: Entre os concellos do Corgo e Láncara, a 525 metros de altitude. Necrópole formada por cinco mámoas, todas moi alteradas por unha plantación de piñeiros, con gabias sobre os túmulos feitas para plantar as árbores, ata o punto de que tres desapareceron. Sobre dúas mámoas vese un gran número de pedras de cuarzo e cuarcita. 
Mámoa de Montouto: O día 20 de abril de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares comprobamos que esta mámoa fora agredida por unha plantación de piñeiros, observándose profundos sucos ocasionados polas rodeiras da maquinaria. Tamén vimos que lle practicaran un burato duns catro mestros de longo por un e medio de ancho, dando a impresión de que se trata dunha escavación furtiva. Xunto a mámoa hai un vertedoiro de lixo incontrolado. O feito xa foi comunicado ao Concello e ao Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo. 
 


  
 

LOURENZÁ
Parque eólico da Cadeira-Cerrochao: Entre os concellos da Pontenova, Riotorto, Trabada e Lourenzá, localizáronse seis túmulos. 

LUGO
Lamaboa, Pena do Rei, Adai, Prado das Cancelas (Adai); Pena da Crespa (Bacurín); A Medorra (A Brea-Bascuas); Monte Angueiras (Bascuas); A Medorra (Barxocos-Bóveda); Lamabranca (Coeses); Monte da Madalena (Reboredo-Coeses); Alto da Medorra (Gondar); As Mazorras (Albeiros-Lugo); San Cibrán (Lugo); As Mazorras (Mazoi); As Mazorras (Meilán); Monte do Picato (Monte de Meda); Cordal de Ombreiro (Ferreiros-Ombreiro); Mogote de Penarrubia, Penarrubia (Penarrubia-Orbazai); Monte das Gándaras (Doel-Outeiro); Piúgos (Piúgos); Monte Agüeiras (Saboleiro-Romeán); Louzaneta (A Ponte-San Lázaro); Monte Varone (San Mamede dos Anxos); Entrambosríos (San Xoán de Alto); Pena da Arcaa (Seoane-San Xoán de Alto); Monte das Abertoinas (Santa Baia de Bóveda); Monte das Tenzas (Vilar-Santa Baia de Bóveda); Pena do Rei (Marcoi-Santa María de Alta); Pena de Locai, Riba da Chousa, Tras da Cima do Campo Vello (Locai-Santa María de Alta); Costas de Riobó, Monte da Curiscada (Vilariño-Santa María de Alta); O Barracón (Soñar); Xestido (Peitieiros-Soñar); Trigás (Vilar-Soñar); Monte de San Matías (O Veral); Monte Penaleirada (Penaleirada-O Veral); Monte das Casiñas (Facoi-Vilachá de Mera); As Ferreñas (Vilachá de Mera).
Mámoa do Cordal de Ombreiro: Mámoa duns catorce metros de diámetro e 1,50 de altura con cráter de violación do que sobresaen dúas chantas graníticas.
Mámoa das Costas de Riobó: Practicamente desaparecida polos labores agrícolas.
Mámoas de Lamabranca: Necrópole formada por sete túmulos. 
Mámoas do Monte Agüeiras: Necrópole que en orixe tiña sete enterramentos. Ao menos tres desapareceron. Algúns túmulos aínda conservan restos da anta, formada por laxes de lousa. 
Mámoas do Mogote de Penarrubia: Necrópole con tres mámoas practicamente destruídas.
Mámoas do Monte das Casiñas: A necrópole estaba formada por catro enterramentos dos que dous desapareceron.
Mámoas do Monte das Tenzas: Necrópole formada por doce enterramentos, a maioría moi alterados.
Mámoa do Monte Varone: Citada na España Sagrada do P. Risco ao falar do Condado de Chamoso: "Avanzando cara a Mámoa do Monte Varone polo cume do monte entre Elebrone por onde penetra no Miño". O monte Varone e Elebrone son, respectivamente, o monte e regato de San Mamede dos Anxos.  
Mámoas da Pena da Arca: Necrópole con oito mámoas gravemente alteradas.
Mámoas de Pena da Crespa: Necrópole con cinco enterramentos.
Mámonas Pena de Locai: Necrópole con tres túmulos moi alterados, un practicamente destruído.
Mámoa do Picato: Mámoa duns 30 metros de diámetro e dous de altura. Ademais do vértice xeodésico colocado hai anos sobre o cumio, non hai moito tempo foi atravesada polo medio por un acceso a unha torreta de vixiancia de lumes situada a poucos metros.
Piúgos: No Museo Arqueolóxico de Ourense consérvanse dous machados e a metade dunha pulseira de xisto. Información achegada por Xermán Darriba. 
Mámoa Prado das Cancelas: Non conserva o túmulo, só parte da cámara funeraria (é o da segunda foto desta entrada) formada por sete pedras de granito. Foi obxecto de escavación e consolidación.
Mámoas de San Cibrán: Cando hai anos, antes da construción do hospital Lucus Augusti, visitei a necrópole megalítica de San Cibrán observábanse nidiamente os túmulos. Dos sete citados por Antonio Fraguas Fraguas no seu Apuntes sobre mámoas lucenses publicado por Cuadernos de Estudios Gallegos (1953), tiven a oportunidade de ver cinco dos enterramentos. Volvín polo lugar o día 27 de marzo de 2014 e o espectáculo co que me atopei nada tivo que ver con aquela primeira visita. Dos cinco localizados daquelas só din con tres túmulos nun estado de conservación máis que lamentable. Sábese tres, dos oito que había (un foi estragado pola autrostrada A-6), desapareceron polas obras. O lugar, ademais, é un vertedoiro de lixo, cascallos e está comido pola matogueira.
Mámoas de Trigás: Necrópole con cinco enterramentos gravemente alterados.
Nicandro Ares fala de seis mámoas situadas a 800 metros ao oeste do castro de Albazoi, na parroquia de Vilachá de Mera. 
A Medorra (A Brea): Mámoa de 17 metros de diámetro e 1,50 de altura situada nun pastizal. Alterada polos labores agrícolas. Nas inmediacións, o día 30 de xullo de 2016 localizamos unha estrutura totalmente circular duns 50 metros de diámetro. 
 

 

 

 

 

MEIRA
Paredes (Paredes-Meira); Piñeiro (Piñeiro-Meira); Cortello da Vella (Leiras-Meira); Acebreira (Rielo-Meira); Fontes e San Martiño de Sua (Meira); Louseiras (Seixosmil); Pedralba e Penacavada. 
Mámoas de Acebreira: Necrópole formada por seis mámoas.
Mámoas do Cortello da Vella: Necrópole composta por cinco mámoas. Unha das mámoas está moi alterada, non sobrepasando os 40 centímetros de altura 
Mámoa de Penacabada: Citada por Vázquez Seijas. Destruída no ano 1932 cando a construción da estrada de Baralla a Meira. Apareceron un coitelo de sílex e dous machados de pedra puída. 
Parque eólico de Meira: Entre os concellos de Meira, Pol, Ribeira de Piquín e Riotorto. Localizáronse catorce túmulos.
 

MONDOÑEDO
Monte do Chao de Ameixón (Argomoso): Posible indicio dunha mámoa. 
Montedarca (Argomoso): Mayán Fernández non concreta se é un topónimo ou un enterramento megalítico. Ata o presene non se atoparon restos. 
Mámoas do Monte da Farrapa (Argomoso): Na avaliación do impacto arqueolóxico do parque eólico, atopáronse dúas posibles mámoas. 
Mámoa do Monte da Cruz (Figueiras): Situada á beira dun camiño que sobe cara a montaña. Ten uns 17 metros de diámetro. Do cráter de violación sobresae unha pedra.  
Medorra de Lindín: Aínda que figura no inventario da Xunta de Galicia, na actualidade desapareceu, quizais cando as obras da autoestrada.
 

MONFORTE DE LEMOS
Sitio da Medorra (Chavaga); Fiolleda (Fiolleda), Sitio da Medorra (Guntín); As Rozas (Marcelle); A Medorra (A Penela); Tralacosta (Tor); A Medorra (San Xillao de Tor); Monte da Medorra (Susao-Sindrán); O Escouredo (Valverde). Mámoas da Moura e Sampaio.
Mámoa do Escouredo: De 25 metros de diámetro e 1,5 metros de altura, non presenta restos de cámara nin de coiraza pétrea.
Mámoa de Fiolleda: Trátase dunha mámoa duns 15 metros de diámetro e uns 0,25 de altura moi achandada polos labores agrícolas. Non se aprecian restos de cámara funeraria nin de coiraza pétrea. 
Mámoa do monte da Medorra: O día 19 de novembro de 2016 localizamos unha mámoa que só estaba rexistrada en Patrimonio como topónimo. Practicamente arrasada polos labores agrícolas, ten un diámetro duns 11 metros e unha altura dun 0,20 metros. Pola superficie vense pedras de xisto e cuarzo que puideron formar parte da coiraza. Nas inmediacións localizamos un posible esteo da cámara megalítica. No cume do monte tamén documentamos os primeiros petroglifos do concello. Un veciño contounos que dende aquí partía un túnel por onde os mouros baixaban ata o castro de Susao e o río. (Ver Apéndice: Mámoa, petroglifos e castro inéditos en Monforte).    
Mámoa das Rozas: Con cono de violación, non se aprecian restos de cámara e coiraza. 
Mámoa de Tralacosta: Túmulo de 26 metros de diámetro con cráter de violación.


 
 

MONTERROSO
Monteagudo (Cumbraos); San Pedro de Frameán (Frameán); Nabal de Santo André (Fufín); Alto da Devesa, Casas das Mouras, Cruce de Portos e O Rosario (Ligonde); Montecalvo (Montecalvo-Marzán); Milleirós (Milleirós); Garamán, Lentil, Pena Serrada, Piteira, Razoás e Serra de Novelúa (Novelúa); Rega da Tía Luísa (Pedraza); Penas do Viso, Portela e A Vacaloura (Penas); Monte da Serra e Lagoas (Salgueiros); Carballo Alto, Fonte Fabeiro, Leira Nova, Pico do Monte e Pístula (Tarrío); Ambarría, Pedrea e Serra do Francés (Sambreixo); Monte da Costa (Vilanova). A Carballosa; A Casoucha; Castelo de Lamberría; Serra do Castro. 
Mámoa de Montecalvo: Túmulo cuberto de monte baixo, moi violado. 
Mámoas de San Pedro de Frameán: Documenteinas o día 4 de novembro de 2017. Trátase de dous túmulos, un de 14 metros de diámetro e 0,70 de altura e o outro de 10 metros de diámetro e 0,40 de altura; neste último vese un cráter de violación con varias pequenas pedras que puideron formar parte da coiraza pétrea. Os achados foron comunicacos ao Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo.  
Novelúa: Bouza Brey e López Cuevillas contan no seu Os Oestrimnios, os Saefes e a Ofiolatría en Galiza que apareceron uns obxectos de pedra que semellaban machados.
 
 

MURAS
A Balsa (A Balsa); Bustate (A Balsa); Os Carrís (Os Carrís-A Balsa); Currás/Taboi (Currás/Taboi-A Balsa); Campo do Foxo (Vilariño-A Balsa); Cabeceira (Cabeceira-O Burgo); Carracedo (Carracedo-O Burgo); As Campas/Pena do Medo (Abeledo-Muras); Alto de Montouto (Bustelo-Muras); Alto de Besura e Louseiras (Caraceiro-Muras); Porto da Gañidoira (Paleira-Muras); Rioseco (Rioseco-Muras); Penedo da Forca (Castrosol-Silán); Pena da Corva (Navallos-Silán); Finca da Medoña (A Torre-Silán); Penas do Seixo (Silán); Pena da Corva (Os Coruxos-O Viveiró); Porxestas (Porxestas-Viveiró).
Mámoas do Campo do Foxo: Necrópole composta por dúas mámoas.
Mámoas de Rioseco: Necrópole formada por dúas mámoas. 
Parque eólico de Bestelo-San Xoán: Entre os concellos de Muras e As Pontes. Na zona de afección localizáronse ste túmulos, e na zona de incidencia tres túmulos. 
Parque eólico de Escoiras: Entre Muras e O Valadouro. Na zona de afección atopáronse catro túmulos, e na de incidencia dous. 
Parque eólico de Goia-Peñote: Entre os concellos de Muras, Vilalba e Xermade: Atopáronse dúas mámoas. 
Parque eólico de Muras: Na zona de afección atopáronse dous túmulos, na de incidencia un túmulo, e na de mostraxe outro túmulo. 
Parque eólico do Refachón: Na zona de incidencia localizáronse dous túmulos. 
Parque eólico de Silán: Na zona de afección localizouse unha mámoa. 
Parque eólico da Ventoada: Na zona de mostraxe localizáronse tres túmulos.  

NAVIA DE SUARNA
Rebula de Vilares (Barcia); Campa da Pena e Fonte das Bidueiras (Ferreirúas-Cabanela); Restelo (Alto do Restelo-Cabanela); A Arqueliña, Campa do Searo, Peredelo, Pico do Guencio, Laxas e Seara do Chao (Freixeiro-Cabanela); Louxas (Serra de Louxas-Castañedo); A Medorra (Coea-Castañedo); Chao do Couso e A Medorra (Moía); Arquela da Tumba, Coto da Maestra, Monte da Farrapa e Monte Meiroi (Sinada-Mosteiro); Teso das Madroñas (Penamil); Pico das Valiñas e Redondal (Liñares-Queizán); O Moural (Méixamo-Queizán); Vilapandín (Vilapandín).
Ana I. Filgueira Rey e Tomás Rodríguez Fernández, no seu Túmulos y petroglifos. La construcción de un espacio funerario. Aproximación a sus implicaciones simbólicas. Estudio en la Galicia Centro-Oriental: Samos y Sarria (1994), fan alusión á necrópole, formada por cinco túmulos, da Campa da Cruz, ubicada, segundo os autores, entre os concellos de Baleira, A Fonsagrada, Becerreá e Navia de Suarna. Aínda que non localizamos o topónimo, logo de comprobar a cartografía cremos que se trata da necrópole situada nos montes do Restelo.
O día 1 de xuño de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares denunciamos unhas agresións ás mámoas do Peredelo e a Anta de Ferreirúas. (Ver Apendíces: Agresión a unhas mámoas en Navia de Suarna). 
Para saber máis sobre as mámoas e os castros do municipio pódese consultar o meu blogue: Mámoas e castros da comarca dos Ancares.
 

 

NEGUEIRA DE MUÑIZ
Foxo (O Foxo-Barcela); Vilauxín (Vilauxín-Barcela); O Carballín (O Carballín-Oviaño).
Mámoa no Carballín: Localizámola os do Colectivo Patrimonio dos Ancares no mes de agosto de 2017. Foi a uns 1.000 metros de altitude e a pouco máis de 100 metros do límite con Asturias. Mide 11 metros de diámetro e ten unha altura de 0,50 metros. Apréciase un cráter de violación pouco profundo. Sobre a mámoa vense restos de pequenas pedras que formarían parte da coiraza pétrea que recubría o túmulo. Os traballos agrícolas de antano afectaron á masa tumular o que non impide afirmar que se atopa en relativo bo estado de conservación. O achado foi comunicado ao Servizo de Patrimonio da Xunta de Galicia e ao Concello de Negueira de Muñiz.
 

AS NOGAIS
Campo do Penedo (Chancia-A Alence); Monte da Medorra (Sinllán-Nullán); Medorra de Cerredo (Vilavexe-Santo André).
Dolme do Campo do Penedo: Enterramento formado por tres esteos fincados no chan sobre os que descansa unha pedra cobertoira de forma irregular. Adivínase o que puido ser un corredor pouco desenvolvido. Todos os esteos son de pedra calcaria.
Para saber máis sobre as mámoas e os castros do municipio pódese consultar o meu blogue: Mámoas e castros da comarca dos Ancares. 
 
OUROL
Ambosores (Ambosores); Penagateira (Bravos); Hucha dos Tesouros e O Penido Vello (Miñotos); Cristo dos Callós ou Monte dos Callós (San Pantaión de Cabanas); Serra das Moles ou A Veiga das Moles (San Pantaión de Cabanas/Ambosores); As Cabeceiras (Xerdiz).
Mámoas do Cristo dos Callós: Necrópole composta por sete mámoas.
Mámoas do Parque Eólico Álabe-Mareira: Nos traballos de Estudo do Impacto Arqueolóxico documentouse o impacto sobre dous túmulos, ademais de catro rochas con gravuras.

OUTEIRO DE REI
Bullas e O Cruceiro (Arcos); Aspai (Aspai); Pico das Mallas (Province-Aspai); Santa Comba (Santa Comba-Aspai); Coto de Province (Province-Aspai); Medorra do Monte (Veiga-Bonxe); Caboi (Caboi); Monte de Candai (Candai); A Casanova (Cela); Veiguicela (Cela); Castelo de Ferreira (Francos); Reboreda (Reboreda-Francos); Agraceiras de Ramil e Guillar (Guillar); Pedra Dereita (Martul); Albarón (Matela); Pago da Matela (Santa Madalena-A Matela); Cordal de Acevedo (Martul); Monte de Parada, Medorra da Regueira (Parada); Pascuais (Pascuais-Parada); Monte Rozas Novas (Robra); San Clodio (San Clodio de Aguiar); Montemaior (San Fiz de Paz); Agro de Cabanela e Redondiña (San Lourenzo de Aguiar); Santa Mariña (Santa Mariña); Agro de Paradela (Santiago de Gaioso); Alto de Gaioso, O Coto, Medorra do Pico, As Medorras e Monte Porriño (Santo Tomé de Gaioso); Constante, Pape e Silvarrei (Silvarrei); A Medorra (Curutín-Sobrada de Aguiar); Pena Souteiros (Vicinte); Coto de Bravos, Medorra do Cotón e Medorra das Penas (Bravos-Vicinte); Bustelo (Bustelo-Vicinte); O Forno dos Mouros (A Insua-Vicinte); Cavadas (Vilela); Penas da Gulpilleira. 
Anta en Bustelo: Nunha finca particular hai catro esteos pertencentes, sen dúbida, á cámara megalítica dunha anta que foi destruída. Ao menos dúas das pedras reutilizáronse como peche. Un dos chantos presenta unhas curiosas marcas. Nas inmediacións atopamos un machado neolítico.  
Cordal de Acevedo: Na mámoa número 1 atopouse un vaso de borde revidado. Declarada BIC.   
Necrópole de Bullas: Formada por sete mámoas. Todas violadas. 
Guillar: Atopouse unha vasilla e unha punta de frecha. 
Coto de Bravos: Anta inserida nunha mámoa con sete esteos na cámara e con dous no corredor. Non conserva a pedra cobertoira. Polo túmulo vense as pedras que formaban a coiraza. Situada nun pequeno outeiro visible dende lonxe. A pesares de ser un dos enterramentos emblemáticos do municipio, atópase nun estado total de abandono, o corredor está a derrubarse. Sen sinalizar. No mesmo monte, non moi lonxe da anta, atopamos o día 14 de abril de 2014 dúas rochas graníticas con coviñas inéditas. 
Mámoas en Caboi: O día 29 de setembro de 2017, o amigo Brais Rodríguez Romero máis eu documentamos as primeiras mámoas localizadas na parroquia de Caboi. Trátase de dous enterramentos de 16 e 11 metros de diámetro respectivamente. A descuberta da primeira foi posible cando se efectuou unha tala de piñeiros. Non moi lonxe, nun bosque plantado de piñeiros localizamos a segunda. Ambas as dúas perderon boa parte da masa tumular debido ao acondicionamento do terreo con maquinaria para efectuar as repoboacións. 
Mámoa do Pico das Mallas: Documentada por Brais Rodríguez Romero e eu mesmo o día 29 de outubro de 2016. Trátase dunha mámoa situada a 544 metros de altitude, na parte máis alta do monte. Mide uns 14 metros de diámetro e a súa altura roza os dous metros. Do cráter de violación saen tres esteos que formaban parte da cámara megalítica.  
Medorra do Monte Martul: Presenta unha cámara tipo cista de grandes dimensións. 
Forno dos Mouros: O día 17 de agosto de 2017 solicitamos a Patrimonio aclaracións sobre un enterramento megalítico situado entre os montes de Fonte Cerdeira e Pena da Cabra, preto da aldea da Insua, parroquia de Vicinte, concello de Outeiro de Rei. Trátase dunha mámoa, duns 18 metros de diámetro, coñecida como Forno dos Mouros, entre os montes de Fonte Cerdeira e Pena da Cabra, preto da aldea de A Insua, parroquia de Vicinte. No cráter de violación que lle fixeron para buscar "tesouros" vese a cámara megalítica que conserva cinco esteos de pedra fincados no chan sobre os que apoia a tampa cobertoira á que lle falta unha parte. Sobre o túmulo hai outro esteo que formaba parte da anta. Apréciase nidiamente que o dolme era de planta poligonal e que en orixe debeu contar con sete esteos. Cóntase que no ano 1940 quixeron utilizar as pedras do enterramento para facer unha casa pero os obreiros desistiron porque eran demasiado duras para cortalas. Tamén se di que uns homes da parroquia, baixo as ordes dun cura que había en Vicinte, escavaron no sitio para ver se atopaban algún tesouro, ocasionándolle unha gran gabia ao túmulo de terra que cubría o dolme. O día 30 de agosto recibín a comunicación de Patrimonio de que, despois da visita dos técnicos de Patrimonio, o dolme foi catalogado coa clave GA27039092.  
 Medorra do Pico: Preto do Forno dos Mouros, fai de marco divisorio entre os concellos de Friol e Outeiro de Rei. Conserva catro esteos da cámara. Na parte superior dun deles aparecer gravado un cadrado. 
Monte de Parada: Necrópole formada por dez mámoas.      
Alabarda de San Xoán de Parada: Apareceu ao extraer grava dunha canteira no ángulo que forman os ríos Miño e Narla. Despois de pasar por varias mans, cheou a ser propiedade de don Bernardino Pardo Ouro quen a depositou no Museo de Lugo onde se conserva na actualidade. A peza está realizada en sílex, de cor mel escura, ten un contorno de triángulo isósceles coas dúas caraas sensiblemente iguais. A distancia existente dende a zona onde se ubican os paralelos desta alabarda ata Galicia fai pensar que chegara a territorio lucense a través de intercambios o que documentaría, unha vez máis, a existencia de relacións entre a cultura megalítica de Galicia e Portugal.       
Mámoa de Guillar: Citada por Vázquez Seijas. Apareceu unha vasilla e unha punta de frecha. 
Mámoa no límite de Francos con Aspai: Sen catalogar. Mámoa duns 14 metros de diámetro e 0,50 de altura, cun cráter de violación pouco profundo dun 3 metros de diámetro. O día 20 de febreiro de 2016, o amigo Brais Rodríguez Romero máis eu comprobamos que non hai moito plantaron sobre o túmulo varios eucaliptos, utilizando para elo maquinaria o que afectou gravemente á masa tumular. Anteriormente tiña plantados piñeiros que foron cortados sen control arqueolóxico.     
Mámoas de Pascuais: Formada por dous túmulos situados no Cordal de Acevedo. O número 1 está declarado como BIC; do cráter de violación sobresaen varios esteos que formaban a cámara funeraria; nun dos chantos gravouse unha figura semellante a outras que levamos localizadas en varios puntos do municipio, gravadas sobre marcos e en afloramentos. Polo de agora descoñecemos a súa función, se ben cremos que, no presente caso, é moi posterior.      
Mámoa da Pedra Dereita: Anta inserida nunha mámoa. Conserva sete esteos, dous fóra da súa posición orixinal, apoiados no túmulo. Sen sinalizar, cando a visitei por última vez no mes de xullo de 2015 atopábase totalmente cuberta pola matogueira o que a fai pasar desapercibida. 
Mámoa da Pena das Rodas: Desaparecida. Atopábase no lugar denominado Monte da Pena Furada, Pena das Galerías ou Porta dos Campiños. Á medorra chamábanlle A Cova do Alexandro, un veciño de Gaioso que tiña o costume de roubar pequenos obxectos aos veciños que logo agochaba na mámoa. Ninguén llo tiña en conta, sabían onde atopar o que lles levaba o Alexandro. 
Necrópoles do Monte de Santa Mariña-Monte de Outeiro-Monte da Matela: Acolle, ao menos, 23 túmulos de distintas dimensións. A súa relevancia arqueolóxica xa foi posta por Ángel del Castillo no ano 1928. Os montes de Santa Mariña e da Matela acollen 11 enterramentos, tres foron identificados cando as obras do polígono industrial, constatándose que outros tres desapareceran. Sitúanse a carón dunha vía de tránsito primaria, aproveitada con posterioridade polo Camiño Real que discorría por Castro de Rei, Outeiro de Rei e Friol. Os túmulos destas necrópoles foron obxecto dende o ano 2002 de oito actuacións ocasionadas por distintos proxectos relacionados co aproveitamento industrial. 
Gravura de Martul: A principios do mes de novembro de 2013 achegueime ata Martul xa que tiña noticia da existencia dunha gravura que hai na reitoral e que, segundo as poucas referencias das que dispoñía (Guerra Mosquera no Boletín da Comisión de Monumentos de Lugo, 1976), situaban no Neolítico. Trátase dunha figura humana insculpida nunha pedra do muro da casa que se reutilizou para tapar unha ventá. De trazos profundos, debuxan o corpo, brazos, pernas e cabeza na que se aprecian os ollos e a boca. Quizais represente a unha divindade feminina espida, unha deusa da fecundidade. A tradición oral di que foi atopada nunha mámoa, se ben é certo que se descoñece en que lugar se ubicaba o enterramento. Eu amoso as miñas dúbidas canto á súa adscrición ao Neolítico, situándoa, en todo caso, na Idade do Bronce, ao igual que o vaso campaniforme atopado nunha mámoa do Cordal de Acevedo, localizado na mesma parroquia. 
Mazas do Neolítico Final (Roza de Fóra-Albarón-Matela): A principios do mes de abril de 2015, o arqueólogo Pablo Vázquez Liz e o seu equipo deron a coñecer o achado de varias mazas votivas asociadas a un enterramento megalítico descoñecido ata o momento que apareceu nun lugar completamente chan. Os primeiros indicios datan do ano 1969 cando un tractor removeu a terra e apareceron trece pezas que o propietario puxo en mans dos arqueólogos que as levaron para o Museo do Castelo de San Antón da Coruña; eran pedras puídas (machados, ciceis, etc.) con aspecto de non seren utilizadas. No mesmo sitio saíron á luz restos cerámicos e outras pezas do Bronce Medio. 
Pola documentación e referencias orais, no concello están contabilizadas máis de medio cento de mámoas que desapareceron. Ao longo do municipio están documentados arredor de 180 enterramentos cun estado de conservación de regular a malo.

 

 

 



 

 

 

 

PALAS DE REI
Monte do Castro (Castro-Ambreixo); Cebral (Cebral-Augasantas); Fontefría (Fontefría-Augasantas); Alto da Leboreira (Leboreira-Augasantas); Cabana (Cabana); Costa das Medorras (Cobreiro-Carteire); As Mamoelas (As Mamoelas-Carteire); Monte do Castro (Labagueira-Cuíña); A Mámoa e O Boado das Mámoas (Ferreira do Negral); Filgueira (Filgueira); Fontecuberta e Santamariña (Fontecuberta); Lestedo (Lestedo); O Marco (Cruz do Careón-O Hospital das Seixas-Merlán); Xacel (Xacel-Merlán); O Losoiro (Orosa); Casa de Curros (Chorexe-Pidre); Terexe (Terexe-Pidre); A Pataqueira e Vilamerelle (San Xiao do Camiño); O Rosedo (Vilar de Donas); Vilamourel (Vilamourel-Vilar de Donas); Forno dos Mouros; As Encrucilladas; O Marco.
Mámoas de Cebral: Necrópole formada por tres túmulos. 
Mámoa do Losoiro: Cristina Vázquez Neira e Xurxo Broz, do Museo da Terra de Melide, achéganme esta mámoa situada no monte do Castro, na divisoria das parroquias do Meire (Melide) e Orosa (Palas de Rei). O túmulo sitúase no punto máis alto do cume máis meridional da Serra do Careón, a 704 metros de altitude, cun impresionante dominio visual de toda a contorna, divisándose as vilas de Melide e Arzúa cara o norte, e Palas de Rei e Monterroso cara o leste. A pesares de estar a sete quilómetros de Melide, esta pode verrse dende a vila. O túmulo destaca tanto que o xeógrafo e matemático Domingo Fontán sinalouna na súa Carta Xeométrica de Galicia (1845), sendo seguro que se valeu dela como vértice xeodésico natural para facer as triangulacións. A mámoa ten un diámetro de 20 metros e unha altura de 1,60 metros.   
Mámoas do Marco: Necrópole composta por tres túmulos. Segundo información achegada por Cristina Vázquez Neira, arqueóloga do Museo da Terra de Melide, sobre unha das mámoas érguese o coñecido como Marco do Hospital con gravuras de cruces de término medievais, divisorio dos concellos de Palas de Rei e Toques.
Mámoas do Monte do Castro: Necrópole formada por dúas mámoas.
Mámoa do Rosedo: Cristina Vázquez Neira e Xurxo Broz Rodríguez, do Museo da Terra de Melide, achegáronme información sobre o marco xurisdiccional do mosteiro de Vilar de Donas que foi colocado por riba da mámoa atravesada por un cortalumes. 
Enterramentos da Idade do Bronce Inicial da Pataqueira e Vilamerelle: Trátase dunhas fosas subrectangulares e alongadas de perfil en U. Este tipo de estruturas negativas son, ata o momento, excepcionais no Noroeste Ibérico, aínda que existen numerosos paralelos no sur de Portugal, as Illas Británicas e o centro e norte de Europa. Presentan unha ampla cronoloxía aínda que na maior parte dos casos cincunscríbense a contextos do Neolítico ao Bronce Inicial.



 

PANTÓN
As Mámoas (Budián-Acedre); Alto da Medorra (Cangas); Guítara (Eiré); Monte da Morá (A Morá-Eiré); Monte San Paio (Eiré); Paderne (Moreda); Gándara de Pombeiro e Vilamirón (Pombeiro); Maimona Parda; Penedo da Arca.
Necrópole de Monte da Morá: Estudada por López Cuevillas nos anos vinte do século pasado. Ao parecer estaba composta por catorce mámoas, a maioría arrasadas por causa das roturacións realizadas cando unha repoboación forestal; unha pista partiu unha pola metade. Na actualidade consérvanse dúas sen restos de cámara. No ano 2002 ergueuse sobre un dos túmulos unha torreta eléctrica. No túmulo número sete, cunha cámara composta por catro esteos, no ano 1930 López Cuevillas localizou unha peza trapezoidal de sílex, un nódulo e unha lasca, a metade superior dun muíño de man plano, fragmentos de cerámica e seis contas de colar. 
Mámoa en Guítara: Nunha penichaira, non moi lonxe do castro de Guítara. Ten un diámetro de trece metros e unha altura dun metro. Vese un pequeno cráter de violación.  
Mámoa do Monte San Paio: Preto dun grupo de petroglifos hai unha mámoa que foi parcialmente danada pola construción, hai anos, dunha pista.
 

 
 
  

PARADELA
Agurtión (Agurtión-Andreade); Modorra do Couso e Modorra da Fenteira (Ferreira-Andreade); A Repuxeira (Andreade); Modorra de Xubín (Cortiñas-Barán); Monte Lagoela e Necrópole de Cortiñas (Barán); A Devesa, O Marco e A Puchiña (Bacorelle-Castro de Rei de Lemos); A Égua (As Barreiras-Castro de Rei de Lemos); As Bustaregas, As Cruces e A Escrita (As Bustaregas-Castro de Rei de Lemos); As Modorriñas (Cerxedo-Castro de Rei de Lemos); Monte Vello (Enxame-Castro de Rei de Lemos); A Medorra (Cerxedo-Castro de Rei de Lemos); Foilebar (Foilebar-Castro de Rei de Lemos); A Mámoa e Modorra da Ganceira (A Mámoa-Castro de Rei de Lemos); Mazo (O Mazo-Castro de Rei de Lemos); As Modorras de Millara e A Modorriña (Mosteiro Vello-Castro de Rei de Lemos); Lameiro Novo (Paredes de Abaixo-Castro de Rei de Lemos); Modorra dos Chaos (Paredes de Abaixo, lindeira co concello do Saviñao-Castro de Rei de Lemos); Paredes de Abaixo e A Parrocha (Castro de Rei de Lemos); As Modorras e O Marco da Correa da Modorra (Rañadoiro-Castro de Rei de Lemos); A Modorra Grande e A Modorra Pequena (San Martiño-Castro de Rei de Lemos); Lamatapada (Uceira-Castro de Rei de Lemos); A Modorra Grande e A Modorra Pequena (Zouro-Castro de Rei de Lemos); A Modorra (monte Albillón-Cortes); A Parrocha, A Ribeira e Santa Bárbara (Cortes); Necrópoles da Pena de Pascua (Ferreiros); Monte Maior (Parede de Delle (Ferreiros); Cima do Marco Bregao (San Cristovo-Ferreiros); A Tellada (Laxe); O Cruceiro (Paredes-Mosteirovello); Monte Modorra (Rañadoiro-Mosteirovello); Sacadoiro (Sacadoiro-Mosteirovello); Monte da Gándara (Moutras-Laxe); Os Chaos, Monte do Val (Paradela); Modorra do Gandarón (Bermil-Paradela); Pena Drosa (Santa Cristina (Paradela); Boca do Couto (Santalla de Paradela); Mámoas do Cancelo (monte Gandarón-Vilaragunte); Casa da Cruz.
Ídolo-praca de Paredes de Abaixo: Atopada preto da mámoa do Lameiro Novo, trátase dunha placa de pedra granítica gravada por ambas as dúas caras que representan dun xeito esquemático a figura humana, datado entre o 1700-1400 a.C. Custodiada no Museo de Lugo.
Mámoas dos Chaos: Necrópole con tres túmulos.
Mámos da Escrita: Estaba formada por varias mámoas que foron arrasadas. Consérvanse unha, cuberta de toxos e xestas, dividida por un aramado.
Mámoas da Lagoela: Necrópole de trece túmulos, de terra e de terra e pedras, un deles no concello de Sarria. Moi alterados polos labores agrícolas e forestais.
A Mámoa: Necrópole con dous enterramentos moi rebaixados pola explotación agrícola.
Mámoas do Monte da Gándara: Necrópole con cinco túmulos moi alterados.
Monte Modorra: Necrópole con tres enterramentos en regular estado de consevación.
Mámoas de Paredes de Abaixo: Necrópole formada por tres mámoas, dúas situadas na entrada do pobo pero moi estragadas.
Mámoas da Parrocha: Estaba composta por tres mámoas, unha delas a coñecida como Modorra de Santa Bárbara; dúas desapareceron e a que queda está moi achandada.
Mámoas da Pena de Pascua: Lindeira con concello do Páramo. Cóntase que os veciños que pasaban diante das mámoas tiñan a obriga de coller un puñado de terra, bicala e guindala sobre os túmulos (Megalitismo no concello de Paradela, de Juan Francisco Núñez Jato). 
Mámoas do Piñeiro Novo: No Monte da Pena ou Pena da Pascua, lindeira co concello do Páramo. Necrópole formada por dúas mámoas, unha en cada municipio. 
Mámoas de Santa Cristina: Dos tres túmulos que formaban a necrópole, dous desapareceron. 
Mámoas da Serra do Páramo: Entre os concellos de Sarria, O Páramo e Paradela. Na avaliación do impacto arqueolóxico do Parque Eólico da Serra do Páramo localizáronse quince túmulos.
Escribe Juan Francisco Núñez Jato, no seu traballo arriba citado, que non atopou relación ningunha entre as capelas do concello e as necrópoles megalíticas tal e como esperaban, agás o caso da Modorra de Santa Bárbara (Cortes) e o caso do grupo de Paredes de Abaixo. Ningún dos túmulos localizados ten na actualidade cámara funeraria. O estado de conservación do patrimonio megalítico é moi deficiente e ten alto risco de desapareceren nos vindeiros anos. Algo máis da metade das mámoas (52%) concéntranse na parroquia de Castro de Rei. Case todas as mámoas aparecen a carón dalgún antigo camiño. En moitos casos serven de límite entre leiras, parroquias e concellos. 
 


O PÁRAMO
Piñeiro Novo e nas inmediacións do parque eólico (Friolfe); Moscán (Moscán); Neira (A Ponte Neira-Neira); Monte da Gándara (Santo André de Ribeira); A Medorra (A Torre); Serra do Páramo.
Mámoa en Friolfe: No mes de febreiro de 2014, dende o Servizo de Patrimonio en Lugo deron a coñecer unha nova mámoa na parroquia de Friolfe. Trátase dun túmulo situado nas inmediacións do parque eólico, cunhas medidas aproximadas de 17 metros de diámetro e un de altura.
Mámoas do Piñeiro Novo: No Monte da Pena ou Pena da Pascua, lindeira co concello de Paradela. Necrópole formada por dúas mámoas, unha en cada municipio. 
Mámoas da Serra do Páramo: Entre os concellos de Sarria, O Páramo e Paradela. Na avaliación do impacto arqueolóxico do Parque Eólico da Serra do Páramo localizáronse quince túmulos.
 

A PASTORIZA
Poza Branca (Miñotelo-Aguarda); Marco de Álvare (Álvare e Piñeiro); O Corno (Alfoz-Bretoña); Panda (O Bispado-Bretoña); Alto da Brañega (Luxilde-Bretoña); A Cruz (Seselle-Bretoña); Cartelas (Valiño-Geuimonde); As Cumieiras (A Fontela-Lagoa); Monte Neda (Sande-Lagoa); A Valiña (A Pastoriza); Alto do Acevreiro (Pastoriza); Pousada (Pousada); Pena Corveira (Pena Corveira-Pousada); Pedrasalves ou Penas Albas (Pousada); O Caxigo (Casa de Goi-Reigosa); O Foro (Os Lagos-Reigosa); Toucido (Toucido-Úbeda). 
Mámoas do Alto de Acevreiro: A mámoa nº 1 ten uns 17 metros de diámetro e 1,20 de alto. O túmulo nº 2 ten 15 metros de diámetro e 0,60 de altura. A máma nº 3 ten uns 20 metros de diámetro e un de altura. Vinculadas claramente a vías de tránsito.  
Mámoas do Alto da Brañega: A mámoa nº 1 ten uns 20 metros de diámetro e 0,40 de altura. O túmulo nº 2 ten 15 metros de diámetro e 0,40 e altura; cráter de violación. As mámoas 3 e 4, ubicadas nun pastizal, perderon gran parte da masa tumular.   
Mámoas do Corno: A mámoa nº 1 ten uns 18 metros de diámetro e 0,40 de altura.   
Mámoa das Cumieiras: Ten 10 metros de diámetro e 0,40 de altura.    
Mámoas do Foro: Necrópole formada por sete mámoas moi afectadas pola plantación de piñeiros. Vinculadas a unha vía de tránsito. 
Mámoas do Marco de Álvare: Necrópole formada por dous túmulos. O aproveitamento forestal afectou á masa tumular. 
Mámoas de Monte Neda: Trátase de dous túmulos que polos labores agrícolas perderon gran parte da masa tumular.    
Mámoa da Panda: Ten 11 metros de diámetro e un de alto. Obsérvanse escavacións furtivas.    
Mámoas de Pedrasalves ou Penas Albas: No ano 2006, a Dirección Xeral do Patrimonio abriu unha investigación para aclarar os danos causados ao conxunto megalítico onde unha anta e un túmulo situados nunha finca particular sufriron distintas agresións: á anta engadíronlle unha valla de madeira e a mámoa apareceu con restos de movementos de terra ao seu redor. 
Mámoas de Pousada: A mámoa nº 1 atópase totalmente arrasada. O túmulo número 4 sufriu unha lamentable reconstrución non autorizada entre os anos 2005 e 2006; a finais do 2006, arqueólogos da Xunta tentaron minimizar a desfeita, se ben se lle engadiu un corredor do que non existían probas. Agresión semellante padeceu o túmulo nº 5.  Necrópole formada por dez túmulos. 
Mámoa de Toucido: De 12 metros de diámetro e 0,50 de altura.    
Mámoa da Valiña: De 19 metros de diámetro e 0, 7 de altura. O lugar onde se atopa posúe un gran dominio visual sobre a contorna. 
Fito da Cruz: Trátase dun chanto vertical que polas súas características puído pertencer a unha mámoa, se ben non desboto que se trate dunha pedrafita. Na actualidade utilízase como soporte da entrada a un pasteiro. Mide 1,70 de alto, 0,50 na parte superior, 0,70 na media, e 0,95 na inferior. O espesor oscila entre os 0,15 e 0, 30 metros. Sitúase preto de varios túmulos.    
Parque eólico de Muimenta: Localizáronse sete posibles mámoas.

 
 

PEDRAFITA DO CEBREIRO
Torre (Lousada).
Para saber máis sobre as mámoas e os castros do municipio pódese consultar o meu blogue: Mámoas e castros da comarca dos Ancares.

A POBRA DO BROLLÓN
Monte da Medorra (Barxa de Lor); Campo da Medorra (Canedo); Castroncelos (Castroncelos); O Chao (Castrosante); A Medorra (Ferreiros); A Medorra (A Ferreirúa); A Medorra (O Castro-Fornelas); A Mámoa (Fornelas); Óutara (Óutara); O Carboeiro (O Pumar-Óutara); Cabo (Pinol); Parada de Montes (Parada de Montes); A Lagoa, Monte do Teso, Tero (Salcedo); Vilachá (Vilachá); Carboeiro; Cume do Castro.
Mámoa do Chao: Mámoa arrasada a mediados dos anos noventa do pasado século.
POL
Devesa e Rega da Xesteira (Arcos de Frades); Medorra da Capela e Veiga (Carazo); Ferreiros (Ferrreiros); O Caxigo e Medorra da Raíña (O Caxigo-Fraialde); Campo das Medorras (O Pacio-Gondel); Hermunde (Hermunde); Campo das Medorras e Grandas de Mosteiro (Mosteiro); Pedro Canto (Monte de Pereiro-San Martiño de Lúa); Acebreira e Campolongo (San Martiño de Lúa); Chafarica (San Martiño de Ferreiros); Fonfría e Cruz de Ventín (Silva); Cadoira e O Real (Torneiros); Balindos (A Poula-Valonga); Campo das Medorras e Pedralba (Valonga); Alto de Campeliños.
 

A PONTENOVA
Chao da Lagoa, Coto de Frade ou As Medorras, Medorra do Chao, Medorras da Arqueta e Pico da Serra (Bogo); Pedra da Arca (O Vilar-Conforto); Finca das Coroas (Xudán); Cruz da Graña, no límite dos concellos da Fonsagrada e A Pontenova. 
Dolme da Pedra da Arca: Só se conserva un esteo de case case dous metros de altura, 1,20 de ancho e o,12 de espesor. 
Mámoas do Coto de Frades: Necrópole formada por tres túmulos. A mámoa número 1 ten 18 metros de diámetro e 1, 5 de alto, e un cráter de violación duns 4 metros de diámetro. A medorra número 2 ten uns 8 por 9 metros e unha altura duns 0,5 metros. Moi achandada, perdeu gran parte da masa tumular. A mámoa número 3  ten unhas medidas aproximadas de 17 metros de diámetro e 2 de altura; ten cono de violación, se ben non tomei as medidas por estar ateigado de silvas. 
Parque eólico da Serra da Cadeira: Localizouse un túmulo.
  
 
 

PORTOMARÍN
Toxibó (Toxibó-Gonzar); Narón (Narón); Chousa do Campo das Mámoas (San Mamede de Velaz); Medorras de Castrillón (entre Portomarín e Taboada); Medorras do Rañadoiro e Mandonelas (entre as parroquias de Caborrecelle e Vilaxuste); Alto dos Coios; A Baldosa; Medorra da Granxa; Monte Monteiro.
Medorra da Granxa: De 70 metros de diámetro. Efectuáronse dúas intervencións nos ano 1996 e 1997 que sacaron á luz varias pezas neolíticas.
Medorras do Rañadoiro: Unha das mámoas actuaba como marco divisorio entres as parroquias de Vilaxute e Caborrecelle. En Caborrecelle hai dúas mámoas que foron catalogadas por Patrimonio hai uns anos por mor dunha denuncia anónima; cando se fixo a denuncia a metade dun túmulo xa fora afectado por unha subsoladora e plantado con pinos. (Información e fotos achegadas por Xermán Souto e Pilar Carpente).

 
QUIROGA
A Medorra (Bendilló); Os Chaos e Valdecebes (Bendollo); Monte da Medorra (Cereixido); Predio da Medorra (A Enciñeira); Albaredos e Anguieiros (Montefurado); Parteme e Vilar (Nocedo); Monte das Medorras (Pacios da Serra); Quintá (Quintá de Lor); As Navaregas (Soldón-A Seara); Vilar (Vilar de Lor); Alto do Pedrón.

RIBADEO 
As Pallaregas (Cima de Vila-Arante); Costiña do Rego do Mel (Rego da Mel-Arante); Penas Longas (Remourelle-Arante); Monte da Forca (Arante); Teixido (Cedofeita); Móndigo (O Móndigo-Covelas); Pena Conga (Devesa); Chao do Cornado. 
Mámoas da Costiña do Rego do Mel: Necrópole coñecida tamén como Pena do Gato. Consta de tres túmulos, o maior de 1,7 metros de altura. 
Mámoa das Pallaregas: De 25 por 22 metros. Cráter de violación.  
Mámoas de Teixido: Desaparecidas.
  
 

RIBAS DE SIL
A Medorra (Piñeira); A Medoña e Medoña de Soutordei (Soutordei).

RIBEIRA DE PIQUÍN
Penacova (Penacova-Navallos); Chao da Budueira (A Budueira-Os Vaos); Ouviaña (Ouviaña-Os Vaos); Chao do Portuso (Vilares-Santalla).
Mámoas do Chao do Portuso: Necrópole formada por dúas mámoas.
Mámoas de Penacova: David Outeiro Fernández informoume de dúas mámoas con cámara, unha delas con ortostatos que poden aproximarse aos dous metros de altura. No lugar existe unha lenda que di que nunha das mámoas había enterrado un coiro de boi con ouro dentro. Segundo a crenza, unha muller de Penacova díxolle a David que os seus veciños o atoparan (só hai dúas casas). Tamén en Penacova hai unha pequena entrada nunha gran rocha na que se rendía culto a un santo que foi vendido.


 

RIOTORTO
O Chao do Marco e O Escouredal.
Mámoas do Chao do Marco: Necrópole formada por catro túmulos.

SAMOS
Formigueiros (Formigueiros); As Medorras (Freixo); O Campín Verde (Alto da Pedra-A Portela-Gundriz); Os Chaos (Os Chaos-San Cristovo de Lóuzara); Bustofrío (San Xoán de Lóuzara); O Chao, Pena das Cuncas, Penedo Grande e Os Campaciños (Vilar do Robledo-Santalla); Necrópole de Monte Meda (entre as parroquias do Incio e Samos); Alto dos Nogueiros; Campo de Valentín; Chao de Nandelo; Santa Mariña.
Mámoas do Alto dos Nogueiros: Necrópole de cinco túmulos, todos de terra.
Mámoas do Campo de Valentín: Nunha das mámoas da necrópole os do Tecor Societario colocaron un "adorno" coa súa propaganda, feito que o 29 de maio de 2013 foi denunciado a Patrimonio.
Mámoas de Santa Mariña: Necrópole situada nun altiplano, formada por 40 túmulos erixidos entre os concellos do Incio, Samos e Sarria. A metade conservan restos de cámara megalítica. Declarada Ben de Interese Cultural no ano 2006.
Mámoas da Serra do Edramo: Necrópole compartida polos concellos do Incio e Samos. Formada por 18 túmulos, a maioría de terra.


 

SARRIA
Arxemil (Arxemil); As Paredes (As Paredes-Barbadelo); Chá de Santa Cristina (Betote); Chao de San Marcos, Serra do Páramo (Castromeixe-Biville); César (César); Sanguñedo (Sanguñedo-Chorente); Xisto (Froián); Serra do Páramo (Goián); A Fonte (Maside); Marco da Matanza (Cousiño-Paradela); Monte da Chá de Santa Marta (Ortoá); Rebordelo (Cedrón-Piñeira); Treilán (Treilán-Requeixo); Rubín (Rubín); Monte da Chá e Monte Modorrón (San Antolín); O Cruceiro (O Cruceiro-Santalla de Arxemil); Penelas (Penelas-Santalla de Arxemil); A Modorra do Sisto (San Vicente de Froián); Monte de Santo André (Santo André de Paradela); O Tumbiadoiro (O Tumbiadoiro-Vilamaior); Alto da Modorra (Bade-Vilamaior); As Peniñas (Cabanas-Vilamaior); Monte Lagoelas (Pacio-Vilamaior); Necrópole de Monte Meda (entre os concellos de Láncara, Sarria e Triacastela); Os Campaciños; Campo de TiroMedorra do Penedo Grande; Monte de Santa Mariña; Monte TorrónSerra do Páramo.
Mámoas de César: Vázquez Seijas, en Notas sobre túmulos lucenses, fala de tres mámoas que existían na parroquia no ano 1906, unha delas de 18 metros de diámetro e 8 metros de altura e de forma cónica. No traballo achega un bosquexo dos túmulos feito polo arquitecto don Nemesio Cobreros.
Mámoas do Chao de San Marcos: Necrópole con dous túmulos.
Mámoas do Marco da Matanza: Entre Sarria e O Incio, necrópole formada por dous túmulos.
Mámoas do Monte Lagoelas: Necrópole formada por 17 mámoas.
Mámoas do Monte Meda (entre os concellos de Láncara, Sarria e Triacastela): Necrópole situada a máis de 1.100 metros de altitude, composta por oito túmulos, algúns presentan coiraza pétrea. Algunha mámoa foi achandada pola construción dunha pista.
Mámoas do Monte Torrón: Grupo de sete túmulos feitos con terra e con terra e pedras.
Mámoa de Rebordelo: Mámoa de terra e pedra destruída parcialmente por unha pista e afectada tamén polos labores agrícolas. Do cráter asoman uns ortostatos da cámara.
Mámoas de Santa Mariña: Necrópole situada nun altiplano, formada por 40 túmulos, entre os concellos do Incio, Samos e Sarria. A metade conservan restos de cámara megalítica. Declarada Ben de Interese Cultural. 
Mámoas da Serra do Páramo: Entre os concellos de Sarria, O Páramo e Paradela. Na avaliación do impacto arqueolóxico do Parque Eólico da Serra do Páramo localizáronse quince túmulos.


O SAVIÑAO
Anta de Abuíme, Campo das MámoasFerroedo e Os Pedrouzos (Abuíme); A Broza, Campo da Bandeira e Campo das Mámoas (A Broza); Chave (Chave); Medorra de Arxúa (A Cova); Bexán (Diomondi); San Vicente (Eirexafeita); Fondo de Vila (A Laxe); Licín (Licín); Monte do Xesto (Aiaz-Ousende); O Beirán, Penas de Sanguñedo (Piñeiró); Costa de San Antonio (As Encrucilladas-Piñeiró); A Madorra (Reiriz); Trasmonte (A Cerca-San Vitoiro de Ribas de Miño); Segán ou Monte de Cheda (Segán); Mosiños ou A Picha e Os Pedrouzos (Seteventos); A Orxaínza (Sobreda); O Couto e Cruz de Forcados (Forcados-Vilacaiz); A Serra (Currelos-Vilaesteva); Leira Rapada (Vilatán). Aiaz; Costa da Gándara. 
Anta de Abuíme: Cando demos con ela, hai máis de vinte e cinco anos, os veciños coñecíanna como "A tumba do xeneral". Segundo nos contaron, a tampa foi utilizada como base dun cabaceiro, dise que localizado na parroquia de Chave; outra versión asegura que a principios do século XX foi usada para facer unha pía para os porcos. Conserva cinco esteos que definen unha cámara poligonal. Unha sexta lousa atópase desprazada un par de metros; na súa base mostra sinais de estar tallada polo que debeu ser utilizada en tarefas de cantaría. 
No mes de setembro de 2012, don José Losada, coa colaboración doutros veciños e do Círculo Recreativo Saviñao, atopou nunha vivenda de Vilasante o que pode ser a tampa da anta de Abuíme que, ao parecer, fora reconvertida en pía para dar de beber ao gando. Xa no ano 1930, López Cuevillas dicía que unha das pezas da anta se atopaba nunha casa de Vilasante.
Segundo o meu criterio resulta moi difícil saber se se trata da tampa.
No mes de marzo de 2014, a Asociación de Veciños de Abuíme puxo en coñecemento de Patrimonio o abandono que está a sufrir a anta, de feito aseguraron que o esteo central estase a desprazar continuamente. 
Campo das Mámoas (A Broza): Só coñezo catro enterramentos. En dous vense restos de coiraza pétrea. O maior ten unhas medidas aproximadas de 17 metros de díametro e 1,60 de altura. A máis pequena, duns 7 metros de diámetro e pouca altura, perdeu gran parte da masa tumular debido aos labores agrícolas.   
Mámoa de Ferroedo: Segundo a lenda, na mámoa que hai no lugar está enterrado un mouro cun gran saber. 
"Dolme" de Leira Rapada: Estrutura localizada polo arqueólogo Iván Álvarez Merayo no mes de febreiro de 2014. Sen catalogar, atópase no medio dunha carballeira, preto do castro de Leira Rapada, nun terreo en pendente. Está formado por unha enorme pedra cobertoira que asenta sobre dúas grandes pedras que foron labradas polas caras interiores que lle dan a apariencia dun acubillo ou dun trilito para o que se aproveitou un dos afloramentos graníticos que hai na zona.  Sobre a tampa hai gravados uns círculos concéntricos con cazoliña central da que parte un suco. Modestamente, creo que non se trata dunha anta megalítica.     
Necrópole da Cruz de Forcados: Formada por dous túmulos nos que non se aprecian restos de cámara nin de couraza. 
Necrópole dos Pedrouzos: No mes de novembro de 2014, a Asociación Veciñal do Saviñao alertou de que unhas obras de deslinde, onde se utilizou maquinaria pesada, non respectaron a área de protección da necrópole, se ben comprobaron que non afectaron aos túmulos. Na zona hai unha ducia de mámoas, unha foi destruída no ano 1992 e outra foi achandada pola construción dun camiño veciñal.  
A principios do mes de setembro de 2015, estudantes da Escola de Conservación e Restauración de Bens Culturais desbrozou tres mámoas pertencentes a un conxunto megalítico situado entre as parroquias de Piñeiró e Abuíme, e sinalizaron un total de trece túmulos.
 

 


 

SOBER
Arroxó (O Arroxó-Anllo); A Medorra do Camilo (Camilo-Bolmente); Buraco da Moura (Vales-Bolmente); Sanmil (Brosmos); A Medorra e Mourentán (Doade); A Carqueixa, A Medorra e A Peniña de Ouro (Figueiroá); Cadeiras e Agro das Mámoas (Pinol); A Medorra (Mer-Proendos); Abelleiras.
Mámoa da Carqueixa: Sen cámara, achanzada polos labores agrícolas.
Mámoa de Mourentán: Descuberta en maio do ano 2010 polo colectivo O Colado do Vento, ten dun diámetro aproximado de 35 metros e unha altura de dous metros. Presenta cono de violación.
Mámoa da Peniña de Ouro: Destruída ao construír unha pista.
Sobre o Patrimonio de Sober, ver a  páxina de O Colado do Vento.
 

TABOADA 
Carballas (As Carballas-Bembibre); Fonte da Mama (Meixonfrío); Guimaráns e As Medorras (A Sabugueira-Meixonfrío); A Medorra (Piñeira); Outeiro Pequeno (A Torre); Gulfar, Carballós e Val da Forca (Xián); Medorras de Castrillón (entre Taboada e Portomarín).

TRABADA
O Monte e Vilarbetote (Sante); O Pico Grande (A Cabana-Trabada); As Pallaregas (O Vilar-Trabada); Campelas, Chao do Couso, Chao das Liñeiras e Liñeiras (Vilapena).
Necrópole das Pallaregas: Formada por cinco mámoas. Unha, a pesares de amosar un cono de violación, atópase en relativo bo estado. Conserva restos de cámara megalítica.


TRIACASTELA
Mámoas de Monte Meda (entre os cocellos de Láncara, Sarria e Triacastela): Necrópole situada a máis de 1.100 metros de altitude, formada por oito túmulos, algúns presentan coiraza pétrea. Algunha mámoa foi achandada pola construción dunha pista.

O VALADOURO
A Casa dos Mouros (Lobeira-Budián); Arca do Carballo Seco, O Cacho das Forcadas e O Forno dos Mouros (O Cadramón); A Granda (Ferreira); Ramasquide (Frexulfe); Moucide (Moucide); Sabucedo (Sabucedo); Campo dos Chaos (As Curuxeiras-Santa Cruz do Valadouro); Arca do Padorno, tamén coñecida como Mámoa do Curro e Caselo do Couso (San Tomé de Recaré); Arca da Pena Moura (Puñín-San Tomé de Recaré); O Chao da Pena Moura (xunto o curro de San Tomé-San Tomé de Recaré); Necrópoles do Chao da Arca e Chao de Vilacampa (Vilacampa); Coto do Carballo (Vilacampa).
Arca do Padorno: Tamén coñecida como Anta de San Tomé por estar situada preto do curro do mesmo nome. Está formada por cámara e corredor, semisoterrada polo túmulo, cubertos por unha tampa. A mámoa presenta restos da coiraza pétrea. Acháronse vinte fragmentos de cerámica e unha lasca de cuarzo. Proposta como Ben de Interese Cultural.
Arca de Sinás: Cista de planta cadrada formada por tres esteos e pedra cobertoira. Segundo a lenda había un tesouro custodiado polo mouros. No lugar hai outra mámoa.
Carballo Seco: Conserva tres esteos e tampa, esta movida. 
Casa dos Mouros: Mal conservada, presenta dous esteos e outros dous removidos cara o fondo do cercado. O día 9 de maio de 2017, ADEGA e Mariña Patrimonio presentaron unha denuncia diante do Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo despois de ter noticia da destrución deste dolme despois duns traballos de corta e plantación de eucaliptos onde uns espoliadores aproveitaron as pas mecánicas e a maquinaria pesada utiizadas nos labores forestais para extraer dous esteos do enterramento, trasladando un deles para unha casa no concello de Foz, onde foi localizado polo SEPRONA cuxos membros actuaron rápida e eficazmente para localizar os restos roubados e a identificación dos responsables. O outro esteo deixáronno abandonado á beira da mámoa porque lle partiu cando o sacaron do túmulo. 
Mámoas do Chao da Arca: Necrópole formada por tres mámoas, unha violada onde se poden ver tres esteos verticais e unha pedra máis no fondo da cámara. 
Mámoa do Chao dos Forcados: Violada, conserva a coiraza pétrea. 
Forno dos Mouros: Conserva tres esteos e un cuarto soterrado; fáltalle a tampa. 
Parque eólico de Escoiras: Entre Muras e O Valadouro. Na zona de afección atopáronse catro túmulos, e na de incidencia dous.


 

O VICEDO
Campo dos Lagos (A Escanavada-Cabanas); Monte Padró (Manxofrío-Cabanas); A Medorra (San Roque-Negradas); Chao do Marco (Negradas); A Cova do Ouro (Moreiras-San Román do Val); A Medoña (Pontide-Suegos). 
Mámoa do Campo dos Lagos: Próxima aos túmulos de Portapena, en Ourol.  
A Cova do Ouro (Moreiras-San Román do Val): Mámoa dada a coñecer pola Asociación MariñaPatrimonio no mes de maio de 2012. 
Mámoa de Arealonga (San Román): Localizada por un xeólogo xunto a praia de Arealonga no mes de febreiro de 2015.   
A Medorra do Chao e Chao do Maco: Atópanse nun estado de abandono total, en grave perigo de desaparición polas plantacións de eucaliptos e o paso continuado das máquinas. 
A Medoña: Unha mámoa desaparecida a principios dos anos sesenta. 
O Tesouro: Monte situado na parroquia de Mosende. Segundo unha lenda recollida polo autor deste blogue, nunha mámoa que había no lugar, estragada cando a plantación de eucaliptos, os mouros agochaban un tesouro, de aí o nome.
Para saber máis sobre o patrimonio do Vicedo pódese consultar o meu blogue: Patrimonio do concello de O Vicedo.


VILALBA
Currás (Currás-Alba); Roza das Modias (Monte Galde-Muíño Pequeno-Alba); Chan da Medoña (Alba); Fontela (Fontela-Árbol); Moscaráns (Árbol); Carballido (Carballido); A Moa (A Moa-Carballido); A Pena Grande (Carballido); O Caldeirón (O Caldeirón-Codesido); Retorta (Retorta-Codesido); Corvelle (Corvelle); Barrio da Mámoa (Goiriz); Pígara (Pígara-Goiriz); Legua Dereita (Ladra); As Lagas (As Lagas-Ladra); Ladrela (Ladrela-Lanzós); Moreda (Moreda-Lanzós); Pedra dos Millós (Medoña de Rairo-Lanzós); A Revolta (A Revolta-Lanzós); O Ribado (O Ribado-Lanzós); Moás (Moás); Curros (Curros-Mourence); Ramallal (Ramallal-Mourence); Costa da Peteira (A Peteira-Nete); Outo da Roza do Mesón (Nete); Sitio da Medorra (A Barrosa-Oleiros); Seivane (Seivane-Román); Rioaveso (Rioaveso); Quintá (Quintá-Rioaveso); Lobán (Lobán-Samarugo); Monseibán (Monte Monseiván-Samarugo); Pena do Sombreiro (Samarugo); A Ribeira (A Ribeira-Samarugo); Vacariza (Vacariza-Samarugo); Cobreiro (Cobreiro-Sancovade); Padronelo (Padronelo-Sancovade); Bodán, Candaído, Grandela, Mariñaos, Monseiván, Salgueiriño (San Simón da Costa); Fonte Toxoso, Capela ou Igrexa dos Mouros e A Touza (A Casanova-San Simón da Costa); Chao da Arqueta (Monte Rodís-San Simón da Costa); Pude (Pude-San Simón da Costa); A Raña (A Raña-San Simón da Costa); Calzada (San Simón da Costa); Pena Grande (xunto o camiño real-Santaballa); Carracido, O Carrizo, Medoña de Estelo, Medoña do Ramallal, Medoña de Ramos, O Penedo, Trastoi (Santaballa); Muíño Pequeno (A Torre); A Bouza (A Bouza-Vilapedre); Serra da Cabra (Bustofreán-Vilapedre); Castiñeiras (Castiñeiras-Vilapedre); A Carba e O Limpadoiro (O Limpadoiro-Vilapedre); Pena Grande-Ramallo (Vilapedre); Ramos (Ramos-Vilapedre); Fontefría (Xoibán). 
Dolme de Lamaboa (San Simón da Costa): Dise que estaba nunha meseta elevada dun monte, a carón dun camiño que, segundo versión popular, construíran os romanos para o transporte dos seus exércitos. Desaparecido.  
Mámoas da Carba: Necrópole con dous túmulos.
Chan da Medoña: Apareceron varias pezas, custodiadas no Museo Provincial de Lugo.
Mámoa do Chao da Arqueta: No monte Rodís, coñecida tamén como Forno da Arqueta. Conserva dez esteos e perdeu a tampa cobertoira.
Mámoas da Igrexa ou Capela dos Mouros: Na parte meridional do Monseiván, no conxunto de mámoas do Salgueiriño. Anta composta por catro esteos e dúas laxes no corredor moi esnaquizadas.
Lanzós: Vázquez Seijas fala dunha empuñadura dunha espada ou puñal aparecida nunha mámoa.
Mámoas de Limpadoiro: Necrópole con tres mámoas situadas preto do Camiño Real. Unha ten unhas medidas de 19 metros de diámetro e 2,90 de altura; cráter de violación; atopouse un anaco dunha folla de sílex. 
Mámoa de Lobán: Francisco González Peteira agasállanos coa foto desta mámoa. Presenta cráter de violación. Sobre o túmulo hai plantadas varias árbores. Segundo Pérez de Parga, no 1916 apareceu en Lobán un machado de cobre de forma trapezoidal. Obermaier di que foi atopado nun túmulo de Lobán e que o posuía Ángel del Castillo. 
Mámoa do Ramallal: De 23 por 21 metros e unha altura de 1,50 metros. Alterada polos labores agrícolas na contorna. 
Medoña de Ramos: Apareceron restos cerámicos tipo penha. 
Monseiván: Necrópole formada por cinco enterramentos. 
Roza das Modias: Necrópole formada por oito enterramentos, tres deles con chantos gravados con ondulados e coviñas. A mámoa maior, Roza das Modias I, de 12 metros de diámetro e 1,5 metros de altura, acolle unha anta de oito esteos á que lle falta a pedra cobertoira, catro chantos están decorados con motivos serpentiformes verticais. Estas representacións poden estar relacionadas cos ríos, co devir sinuoso da vida, ou coa serpe que na relixiosidade primitiva tiña un significado positivo. A serpe relaciónase coa fertilidade e tamén coa inmortalidade. As serpes non teñen principio nin fin e cando mudan a pel abandonan o seu vello corpo como na vida do Máis Alá ou na resurrección. O día 7 de xuño de 2014 visitamos o lugar, comprobando que a mámoa do enterramento descrito sufrira unha agresión por unha máquina ao efectuar a tala de eucaliptos e posterior desbroce. A pesares de estar declarado como BIC, está sen sinalizar e carece da mínima protección. 
O Cabrón (Rodas-Lanzós): Apareceron fragmentos cerámicos e un lítico tallado en sílex do Neolítico Inicial/Medio. 
Parque eólico  de Vilalba: Na zona de afección apareceron catro túmulos e un na de mostraxe. 
Altar de sacrificios de Bodán ou Pedra do Altar (Bodán-San Simón da Costa): Situado preto do pazo e da capela de Bodán. Trátase dunha pena en cuxa superficie aparecen dúas pías labradas na pedra e unidas por unha canle que vai dar ao borde da rocha. Ao estar próxima a un campo de mámoas pódese pensar nun altar de sacrificios. De aí que o lugar fose cristianizado coa capela. 
Chao das Campas (San Simón da Costa): Apareceu un machado puído de 95 cm de longo, 20 cm de ancho no extremo superior e 30 cm no fío. 
Monte da Cha (San Simón da Costa): Neste monte apareceron dous anacos de coitelos de síles, un de cuarcita e outro de neis que debían proceder dalgunha mámoa. 
 
 
 
 
 
 
 
 

VIVEIRO
Chan da Garita e Chan do Tesouro (Castiñeiras-Boimente); Galiñeira (Monte Galiñeira-Covas); Seixos Brancos (Galdo); Furada do Tesouro (Monte Cambela-Valcarría); Chan da Moa (Fontecova-Viveiro)..
Mámoas da Chan da Garita: Consta de tres mámoas, todas con cono de violación. Presentan coiraza pétrea.
Mámoas do Chao da Moa: Formada por seis mámoas, todas violadas, practicamente arrasadas.
Mámoas da Chan do Tesouro: Dúas mámoas con cono de violación. Unha delas está moi alterada polas escavacións furtivas.
Mámoas de Seixos Brancos: Situada a 500 metros de altitude sobre o nivel do mar, contémplase o extenso val do río Landro. Está formada por catro mámoas, todas violadas, que conservan a coiraza pétrea. Nas inmediacións existe un posible pozo utilizado para a preparación doutra mámoa.
Mámoas do Tesouro de Cambela: Consta de tres túmulos, moi achanzados. Un peche aramado atravesa unha das mámoas. 
 
 

 

XERMADE
Monte das Cruces (A Alboiana-Burgás); Costanella (O Caneiro-Burgás); Pena Parda (As Casanovas-Burgás); A Medoña da Lagoa e Pena Pesqueira (A Lagoa-Burgás); Xemaré (Xemaré-Burgás); Leboré (Leboré-Cabreiros); Cal Grande, O Empalme e Monte Cabreiros (Cabreiros); As Cubelas e Rego da Lagoa (Vilacide-Cabreiros); Campo das Medorras (A Casanova-Candamil); As Cavadas (O Picoucelo-Candamil); Capeirón (O Capeirón-Cazás); O Cordal (A Casanova-Cazás); Campo das Medorras (Castiñeira-Cazás); Chouza das Uces (Mede-Cazás); Cista do Cubillón, Mollafariña e Millazal (Cazás); Rego do Sapo (Sanxurxo-Cazás); A Silvela (A Silvela-Cazás); Carboril, O Corno, Mámoa de Lousada, Monte das Modias, Piñeiral Antigo e Prado da Fonte (Lousada); Necrópole de Abelleira (A Abelleira-Lousada); O Illó (Ameixido-Lousada); Chao da Revolta (A Garrona-Lousada); Monte Carboeiro (O Sumeiro-Lousada); Monte Teixido (Teixido-Lousada); As Medorras (Miraz); Monte do Castro (Souto-Miraz); Reigosa (O Codeso-Momán); Encrucilladas (O Pedró-Momán); As Chairas (A Pigarosa-Momán); Candieiro e Zalaroia (A Zalaroia-Momán); Serra da Candieira (A Candieira-Momán); Serrón do Lobo (Momán); A Laguna (As Ribas-Piñeiro); Chao do Monte (A Azoreira-Roupar); Monte Barreiro (Baxín-Roupar); Balouras (Monte Castrillón-Roupar); A Medoña (A Pedreira-Roupar); A Medoña (Porto de Vila-Roupar); Cista de Roupar (Roupar); Castiñeiras e Lamoso (Castiñeiras-Xermade); Alto dos Carballás, Fiuco, A Modia e Pena Grande (O Fraixo-Xermade); O Aqueo (As Parrugueiras-Xermade); Grisario e Portalousa (Xermade).
Anta de Mollafariña: Tamén coñecida como de Mediafariña ou Modiafariña. Consérvanse chantados seis dos dez esteos de cuarcita que tiña, outros están tirados no chan; un deles presenta once coviñas. Restos de pintura parietal. Nas inmediacións vese unha pedra que puido ser a cobertoira. Nos arredores apareceron restos cerámicos, unha aixola e unha ficha de xisto. Por mor de traballos agrícolas, foi removida. En mal estado de conservación, cando a visitei por última vez (31 de maio de 2014), inzábaa a matogueira, e non interior botaron cascallos. Proposta como Ben de Interese Cultural.
Cista do Cubillón: Situada nunha leira preto do Cubillón, localizada ao realizar traballos agrícolas. Cista rectangular de lousa e chan enlousado, con pedra cobertoira. Apareceron restos óseos dun adulto, un vaso tipo Taraio e outros restos cerámicos.
Necrópole da Abelleira ou Lousada: Composta por dezanove mámoas de tamaño medio e pequeno, algunhas escavadas por Bouza Brey quen atopou puntas de frecha, machados, cerámica lisa, incisa e campaniforme, un disco de lousa perforado, un betilo, un obxecto fusiforme e prismas de cristal.
Mámoas do Parque eólico de Sotavento: Nos traballos de Estudo do Impacto Arqueolóxico documentáronse nove túmulos.

 

 

 

 

 

XOVE
Mámoa da Barxa (Lago); Cruz de Loureiro (O Loureiro-O Monte); Penido dos Cantos (As Penas Agudas-Monte); Gondar e Cruz do Penido de Carbaxoxo (O Monte); Mámoa da Medorra (Vilachá-Portocelo); Monte das Modias, Monte Penouzos (Portocelo); Campolongo, Guilán, O Pazo e Randea (A Rigueira); Randea ou Cova dos Mouros (Labradela-A Rigueira); Lamaboa (Lamaboa-Xove); Chan da Armada (Os Parceiros-Xove); Mámoa da Canteira (Ceranzos-Xuances); Coto de Meda (Corveira-Xuances); Lama das Arcas (O Cruceiro-Xuances). 
Mámoa da Barxa: Mámoa destruída. 
Mámoas da Chan das Armada: Necrópole con dúas mámoas. Na número dous, con cráter de violación, sobreesae unha pedra de granito que debeu formar parte da cámara funeraria. 
Mámoas do Coto da Meda: Necrópole con cinco túmulos. En dous obsérvanse restos de cámara megalítica. No túmulo número tres sobresaen cinco ortostatos dos que catro aparecen removidos e tumbados. 
Mámoas da Cruz de Loureiro: Necrópole formada por dúas mámoas. 
Mámoa de Guilán: Descuberta por MariñaPatrimonio a principios do mes de marzo de 2017. Ten un diámetro duns 30 metros e unha altura de 2,5. O túmulo presenta cráter de violación que permite ver un dolme no que se aprecian seis chantos e a pedra cobertoira. Bo estado de conservación.  
Mámoas de Lamaboa: Necrópole con dous enterramentos. 
Mámoas da Lama das Arcas: Necrópole con dous túmulos. 
Mámoa da Canteira: Debido a unha denuncia de Adega e MariñaPatrimonio no mes de setembro de 2011, a Consellería de Cultura catalogou a mámoa cando ía a ser estragada por maquinaria pesada para a repoboación do monte con eucaliptos. 
Monte das Modias: Necrópole con dúas mámoas. 
Mámoas do Monte Penouzos: Necrópole con dous túmulos. 
Mámoas do Penido dos Cantos: Necrópole con dúas mámoas. 
Mámoa de Randea ou Cova dos Mouros: Unha mámoa.
 
 

Xabier Moure
Mámoas de Galiza/Galicia (Provincia de Lugo)
o noso patrimonio