ROMANIZACIÓN DE GALIZA/GALICIA (PROVINCIA DA CORUÑA)

Para o comezo da conquista de Galiza por Roma adoita tomarse o ano 137 a.C., coa chegada de Decio Xunio Bruto no que acontece o lendario episodio do paso do río do Esquecemento, o Limia. No 96-94 a.C., Craso vén na procura das Illas do Estaño, as Cassitérides, identificadas coas Illas Cíes. No 61-60 a.C., Xulio César somete a Brigantium (A Coruña). Enre o 29 e o 19 a.C., Augusto culmina a conquista (mito do monte Medulio). Os romanos empezan a asentarse militarmente no territorio coa construción de campamentos, obrigando aos habitantes dos castros a abandonalos e establecerse nos vales que é cando aparecen as villae ligadas ás explotacións agrícolas. No século I d.C. Galiza forma parte da provincia Tarraconensis onde permanece ata o ano 212 en que o emperador Diocleciano lle outorga a categoría de provincia. No ano 303 convértese na provincia da Gallaecia, dividida en tres conventos xurídicos (termo administrativo inferior á provincia): Lucus Augusti (Lugo), Asturica Augusti (Astorga) e Bracara Augusti (Braga). Os romanos, para asegurar o dominio e control do territorio, e así garantir a produción mineira, artellan o país cunha complexa rede viaria que xira arredor das vías principais XVIII, XIX e XX onde embocan infinidade de camiños secundarios. No terreo relixioso conviven as divindades traídas polos vencedores e as prerromanas, producíndose, en moitos casos, unha dupla asimilación. O latín imponse como lingua oficial, e a poboación galega adopta a cultura dos invasores, modificando algunhas das súas máis arraizadas tradicións, proceso de aculturación que en gran medida remata coa cultura existente ata aquel momento.

ACLARACIÓNS 

1. Cómpre ter en conta que un bo número de pezas non son orixinarias do lugar onde se atoparon ou de onde están situadas na actualidade, descoñecéndose a procedencia; outras (nomeadamente os achados epigráficos) foron localizadas preto de castros ou de asentamentos galaico-romanos o que non sempre implica que estean relacionadas con estes. Tamén chama a atención que en castros fortemente romanizados, os achados epigráficos sexan case inexistentes, casos de Castromao (de onde procede a famosa Tessera Hospitalis), Viladonga, Fazouro ou Santa María de Cervantes, por poñer algúns exemplos, o que contrasta coas atopadas noutros xacementos de menor sona onde sequera se levaron a cabo actuacións de ningún tipo.
2. Por contar cun apartado propio, non se achegan as pontes. Tamén inclúo algún achado, pode que relacionado co pobo dos Suevos; no eido arqueolóxico as fontes son escasas e non é doado diferenciar os do mundo suevo do tardorromano.


ROMANIZACIÓN DA PROVINCIA DA CORUÑA

ABEGONDO
Ara de Vilacoba (Abegondo): Localizada por Alfredo Erias Martínez no ano 1978 xunto o valo da capela de San Paio, ara coñecida polos veciños como "O Berce". Con anterioridade estaba diante da ermida, lugar ao que volveu cando Francisco Vales Villamarín deu noticia do seu achado. No ano 1983 foi trasladada para o Museo das Mariñas de Betanzos, e retirada ao ano seguinte polo marqués de Loureda, dono da capela. Di Alfredo Erias que non volveu a saber dela. Datada no século III d.C., o texto é de difícil interpretación, que o Sr. Erias deduciu: "L(arib) VI/AL(ibus)/F(amilia) V(ilae).../VOTO S(olvit)", ("Aos Lares Viais (dedicou esta ara) a familia da vila... en cumprimento dun voto").  
Covas de Vea: Na parroquia de Abegondo. Explotación aurífera cunha actividade entre os séculos I e IV d.C.
Calzada da Alcaiana (A Malata-Vizoño).
Via XX: Segundo noticias aparecidas en xullo de 2010, un equipo de investigadores, dirixidos por Antón Malde e Xosé Francisco Castro, veñen de atopar un ramal da Via XX ("per loca maritima") a carón do Camiño Inglés. Os indicios atopados no cercano castro das Travesas (Carral), xunto coas teses de Manuel Caamaño, encargado das escavacións no campamento romano de Cidadela (Sobrado dos Monxes), confirma a presenza da calzada, non cara Betanzos, senón nunha liña que uniría Lugo, Parga, Friol, Sobrado, Mesón do Bento e Cabovilaño (A Laracha), para dar un xiro cara Santiago e rematar en Caldas de Reis.


AMES
Moeda: Sextercio de Crispina, esposa de Cómodo, e outras moedas entre Augusto e Tiberio.
Ara votiva de Vilar (Vilar-Ames): En honra de Pietas, adicada por Xunio Flacco, soldado da Legio VII Gemina.: "PIETATI/IUNIUS/FLACUS/VETERANU(s)/LEGIONIS VII G(eminae/V(otum) S(olvit) L(ivens) M(erito)".
Parroquia de Ortoño: Nas inmediacións da igrexa parroquial apareceron anacos de tellas de época romana. No lugar de Maguxe, nos anos setenta do pasado século, atoparon unhas moedas das épocas de Augusto, Tiberio e Nerón.  
Porto Menlle: Limítrofe entre as parroquias de San Paio de Lens e Santo Tomé de Ames, atopouse un miliario anepígrafo e unha moeda da época do emperador Adriano. O miliario atópase no xardín do Pazo de Lens.
 

 

ARANGA
Ara votiva de San Vicente de Fervenzas: Atopada no ano 1967 na igrexa parroquial de Fervenzas. Custodiada no Museo das Mariñas de Betanzos. "RB? ASSI/NVS V/OTUM/IOVI/L.A.S/" ("Rufo ou Reburro? Bassino (dedica esta ara) a Xúpiter, en cumprimento do seu voto". 
Mansión: Caranico no Itinerario de Antonino e Carantium no Anónimo de Rávena que Monteagudo sitúa en Aranga pola perda da súa C.
 

ARTEIXO
Calzada (Polígono de Sabón-Oseiro): Xunto a Ponte dos Brozos.
Inscrición: Segundo A. del Castillo e A. D´Ors (1959), lese: "NUMEN (...)/SACRUM (...)/VN(...)/EX(...)/IUVEN(tutis?...)/LIBENT(es?...)/ EUNDIL (". 
Mina de estaño de Rosa: apareceron tégulas romanas.  
Explotación mineira de Rorís (Armentón).
San Tirso de Oseiro: Nunha zona próxima onde se levanta o cruceiro atopáronse dous sártegos de granito o que fixo crer a Chamoso Lamas na existencia dunha necrópole tardorromana e altomedieval. 
 

ARZÚA 
Calzada de Burres (Burres).   
Minas da Cova e do Tremedal (Brandeso).   
Mina Picotos de Carballido (Dodro).  
Explotacións mineiras das Barroncas de Gramil e das Covas de Remesil (Dombodán). 
Explotación mineria do Monte dos Corvos (Portodemouros-Dombodán).   
Minas da Chousa do Batán, Cova da Ponte, Curros dos Mouros, Grovas, Monte de San Pedro, Monte da Zanca, Pastoriza e Lema (Lema).  
Mina das Covas (Pantiñobre).   
Mina Burata de Castromil (Rendal).  
Minas do Burato dos Mouros da Trapa e Río de Abaixo (Viladavil): Explotación mineiras sobre xacementos primarios definidos por uns grandes buratos. 
Mina da Burata (Pazo-Viladavil): Mina sobre xacemento secundario situada na marxe esquerda do río Iso.   
Minas da Cova da Ponte das Táboas, Covas e Ventorrillo (Viñós).   
Interfluvio do río Iso (Pazos-Mella). No municipio, os romanos explotaban catorce minas de estaño.   
A Pena da Armada: Posible posto de vixiancia de época romana. No lugar hai unha pena asociada á lenda dunha vella que saía por un burato fiando nunha roca. Completa información no blogue A Nosa Historia. 
 

A BAÑA
Dúas lápidas funerarias no Castro (Lañas). Nunha lese: "M(arcus) QUIN(tius)/DOQ(uirus) ANN(orum)/LXX H(ic) S(situs) EST S(it)/T(ibi) T(erra) (LE(vis) C(aius) QUIN(tius)". No Museo do Pobo Galego. 
Estela funeraria (Lañas): "D(is) MA(anibus)/FE...", "Consagrado aos deuses Manes. Fe...". No Museo do Pobo Galego.   
Xacemento de Bugalleiras (Bugalleias-A Baña): Durante a realización de labores agrícolas foi localizada unha tumba de tégula que logo foi destruída. Estela funeraria (Lañas). 
Necrópole de Mouzón (Troitosende): Varias fosas escavadas no xabre, con vasos cerámicos con cinsas no interior, selados cunha pedra na parte superior. Apareceron 341 fragmentos cerámicos, algúns decorados, acompañados de abundante tégula e 2 fragmentos de muíño circular. Posible adscrición tardorromana. As pezas custódianse no Museo do Castelo de San Antón da Coruña.  
Lápida de Vilela (Troitosende): Incompleta, foi rebaixada nun lateral. Segundo Rodríguez Colmenero e Caamaño Gesto podería tratarse dunha prancha funeraria dedicada por un pai ao seu fillo: "???/SPM/URSI/ANXXX", ("... puxo un monumento a Ursino de... anos"). No Museo do Castelo de San Antón.    
Estela-pedrafita de Troitosende: Antropomorfa. Non hai consenso canto á súa adscrición cronolóxica. Foi atopada na Eira de Vilacoba, mide 142 cm de alto e 40 cm de ancho. Decorada por unha soa cara a base de barras horizontais, aspas e triángulos. O extremo superior está rematado por unha cabeza discoidea na que se aprecian os rasgos faciais. Cabré, no 1915, considerouna como unha escultura humana de época neolítica; Octobón (1931) e Breuil (1935) atribuíronna ao Calcolítico e ao Neolítico; López Cuevillas deulle unha cronoloxía posterior, e Anati, no 1966, adscribíuna á Idade do Bronce. No ano 2001, J. L. Maya González e Ramón Álvarez (Departamento de Prehistoria de la Universitat de Barcelona), no seu traballo La estatua-pilar de Santa María de Tarañes (Ponga-Asturias) y su relación con la de Troitosende dátanna en época tardo-romana ou alto-medieval. Tampouco hai quen falta que a adscriba á Segunda Idade do Ferro. Custodiada no Museo de Pontevedra. Tamén en Troitosende atopouse unha segunda estela de temas máis estilizados.   
Estela de Vilacoba (Troitosende): Aos deuses Manes. Lese: "DI(s) M(anibus) S(acrum)/POS(u)I(t) CO(...)/FRONTO(ni)/AN(orum) XXX/XIIII".
 

 

 

 

BETANZOS
O Museo das Mariñas acolle, entre outras pezas, a ara de Fervenzas (Aranga), varias estelas e moedas aparecidas na comarca.  


BOIMORTO
Restos de calzada (Boimorto).  
Chousa da Ponte (A Cabana-Buazo): Xacemento escavado por Díaz García no ano 1998. Apareceu unha cámara de combustión de forma cuadrangular e planta en H construída nun oco escavado no firme.  
Miliario de Vilanova: Atopado no ano 1981. Do século III d.C., ten unha inscrición que, traducida, di: "Ao emperador César Augusto Xullo Vero Máximo Pío Feliz Augusto Xermánico Dacio Sarmático, pontífice máximo coa potestade tribunicia, emperador por sétima vez, pai da patria, cónsul, procónsul, e a Gaio Xullo Vero Máximo, príncipe da xuventude, fillo do noso señor Gaio Xullo Máximo Pío Feliz Augusto". Na actualidade érguese xunto o concello.  
O Castro (Os Asentos-Boimorto): Entre as casas do núcleo urbano existen os restos dun camiño en desuso que coincide co trazado do antigo Camiño Real onde apareceu un miliario.


BOIRO
Ara do río Barbanza: Durante as escavacións do verán de 2016, os arqueólogos atoparon unha ara romana reutilizada no muro dunha vivenda anterior ao xacemento no que se traballaba. Os investigadores van tentar agora descifrar a epígrafe que se atopa moi desgastada.     
Posibles fornos de fundición na Pedra Rubia (Castro)   
Xacemento do Curral (Sandrenzo-Cespón).    
Tramo da Vía XX (Monte Vitres-Cures): Trátase dunha variante da Vía XX da que se conserva un tramo duns 150 metros; segundo López Ferreiro, no Monte Vitres, onde houbo un castelo Alto Medieval, estaba acontoada a Legio VII Victrix; algunhas versións falan dun camiño medieval, aínda que se desbotar que asentase sobre a primitiva calzada 
Restos da Via XX (Belles-Macenda)  
Xacemento da Torta (Agrañán).    
Via XX: Ata as terras de Padrón seguía o trazado da Vía XIX para continuar pola costa (per loca maritima) ata A Coruña. Dende aquí seguiría por Sobrado, Friol e Lugo onde se volvería a xuntar coa Vía XIX. 
Moedas: Nun lugar indeterminado apareceu un as da época de Diocleciano.

BOQUEIXÓN 
Restos calzada (Gastrar).   
A Cidá de Aixón (Gándara-Sergude): Aquí quixo situarse a Aseconia do Itinerario de Antonino. Podería tratarse dunha vila baixoimperial que posuiría un hipocausto pola aparición de pezas de tixolo e lousas. Gravemente alterada.   
Miliario de Sergude: Adicado a Calígula, datado no ano 40 d.C. Foi descuberto no ano 1866 no lugar da Gándara, entre os concellos de Vedra e Boqueixón, na beira da estrada que vai de Santiago a Ourense. Hübner sitúa neste lugar dous miliarios, mais trátase dun erro que foi aclarado por López Ferreiro. Custodiado no Museo da Catedral de Santiago. O citado López Ferreiro defende a situación de Asseconia (tamén Assegonia e Assegoniom) mansión mencionada no Itinerario de Antonino, no Anónimo de Rávena e na II Tábula de Astorga, na zona onde apareceu o miliario, argumentando a existencia de vestixios de estruturas romanas no lugar coñecido como Aixón. Rodríguez Colmenero e outros autores consideran viable esta teoría xa que a distancia entre Iria Flavia e Asseconia, que marca o Itinerario de Antonino, 13 millas, axústase bastante ben á distancia real que hai entre Padrón e o lugar da Gándara. Polo tanto, este miliario podería marcar a milla 55 dende Lucus Augusti.
 

BRIÓN
Vila de Cirro (Bastavales): Descuberta no ano 1963 na finca de Tallas. Dos séculos I-III d.C., apareceron un mosaico e restos dun hipocaustum (forno de calefacción) dunha villae. 
Tesouriño: No ano 1970 uns rapaces atoparon no Castro Lupario unha vasilla con dez ou doce moedas romanas e un medallón.

CABANA DE BERGANTIÑOS 
Castro de Corcoesto: Domínase o curso do río Anllóns. De castro defensivo converteuse en castro agrícola. Conserva parte dos restos dun muro e un foxo, moi afectados pola concentración parcelaria. Logo foi romanizado, asociado ás explotacións auríferas. Crese que non moi lonxe, en Quiñalde, os romanos rendían culto ao deus da guerra Quirino, no outeiro Quirinale, pedíndolle que trouxera a paz 
Mina do Caldeiro (Borneiro). 
Vestixios explotación auríferas de Monte Furado.   
Mina da capela de Santa Mariña (Corcoesto): nas proximidades do río Anllóns, utilizada ata a época contemporánea. Consiste nun gran corte nunha ladeira de forte pendente situada sobre o río Anllóns. A media altura ábrese unha galería.

CAMARIÑAS
Restos calzada, coñecida como o Camiño Real (Ponte do Porto).

CAMBRE
Villae de Cambre: Séculos II-IV d.C. Consta de dúas partes, unha adicada a vivenda e outra a actividades agropecuarias; atopáronse pilae (columnas de ladrillo cuadrangulares) que correspondían a un caldarium (parte quente das termas), tepidarium (parte morna), un balneum (piscina de auga fría cuberta), natatio (piscina ao aire libre) e letrinae (latrinas). Un dos descubrimentos máis importantes foron unhas pinturas murais con motivos de fauna mariña (polbos, peixes, vieiras...). 
Inscrición funeraria de Santa María do Temple: Desaparecida, estaba adicada aos deuses Manes. 
 

CARBALLO
Minas de estaño do Monte Neme (Cances). 
O Balnerario romano de Carballo: Segundo unha serie de fontes documentais existentes no Arquivo do Reino de Galicia, no ano 1777 foron escavadas as ruínas dun establecemento termal e balneario de época romana na vila de Carballo. A escavación xurdiu á raíz da aparición dun manancial vencellado á crenza popular da existencia dun tesouro e, anos máis tarde, a unha serie de acontecementos de carácter xudicial. Os baños de San Xoán de Carballo, coñecidos tamén como baños de Bértoa da Lagoa, son xa nomeados no ano 1729 nunha obra de veterinaria escrita por Fernando Sande y Lago. A mediados dese século, o catedrático de cirurxía da Universidade de Santiago, Pedro Gómez de Bedoya, adícalles un capítulo baixo o nome de Baños de Bértoa, no segundo volume dos dous publicados da súa historia das augas minerais. Ningún dos autores alude á romanidade dos baños. No século XIX, o dicionario xeográfico de Sebastián de Miñano atribúe a paternidade dos baños aos árabes, é no Madoz sinálase que a construción dun pozo que serve de baño en Carballo remóntase a tempos moi lonxanos. A primeira vez que aparece a posible orixe romana na bibliografía é nun artigo do profesor Luis Monteagudo. Hoxe en día non hai pegadas da existencia do establecemento romano, mais, ao parecer, o moderno balneario da rúa da Estrela, coñecido como "Baños Viejos de Carballo" delata a ubicación dende tempos moi antigos. (Información recollida de O balneario romano de Carballo segundo as fontes do Arquivo do Reino de Galicia (unha escavación arqueolóxica no século XVIII), de G. Casado González e R. M. Franco Grande. Segundo Pérez Losada (2002) aquí podería estar a mansión Glandimiro da vía XX, baseándose nun litixio de propiedade acontecido a finais do século XVIII en que se produciron varias remocións de terra no sitio coñecido como Bértoa da Lagoa, Baños de Bértoa, Caldas ou Baños Vellos, que deron lugar á exhumación do primitivo balnerario romano, ben documentado con planos e descrición. 
Moedas: Nos arredores da capital municipal atopouse un as de Antonino Pío. En Razo, denario republicano e denario de Tiberio. No castro de Entrecruces, moeda de bronce imperial. Segundo Cavada Nieto, en Algara apareceron 1500 moedas romanas, un denario e 76 antonianos, todos de mediados do século III d.C. 
Vía: Restos calzada xunto a ponte de Lubián.

 

CARIÑO
San Xiao do Trevo (Cariño): Xunto a capela de San Xiao. Apareceron restos de muros de mampostería, pavimento, cerámica, ímbrices e tégulas. Para a construción da capela reutilizouse material da vila. Relacionado con San Xiao está o xacemento de Figueiras con restos de muros; preto hai unha fonte coñecida co nome de Fonte da Moura. Segundo a tradición, a imaxe do San Xiao foi tirada ao mar polos piratas que asolaban a costa, atándolle unha pedra ao pescozo; mais o santo liberouse e, nadando, chegou a terra onde o recolleron os mariñeiros que subiron a imaxe ata o lugar onde despois construíron a capela. A Fonte da Moura está asociada a mouros e tesouros. 
Chao do Limo (A Porta): Dúas explotacións mineiras consistentes nunha estrutura de trincheira irregular para a extracción de ferro. Nun extremo da zanxa hai unha estrutura circular que podería ser a entrada ao pozo mineiro ou restos dun forno de fundición. Atopáronse restos de escouras de ferro.  
Castro da Moura: Apareceron restos cerámicos e tégulas. 
 

CARNOTA
Xacemento de Miñarzo (Lira).  
Asentamento de Parada (Santa Columba de Carnota).
A mediados do mes de setembro de 2011 deuse a coñecer un achado na Laxe da Moa, a parte máis alta do mítico Monte do Pindo. Trátase duns tramos de muralla que pertencerían a un castelo tardorromano do século V, construído, segundo os seus descubridores, para se defender dos Suevos.

CARRAL
Villae de Paleo: Apareceron restos de tégulas e ladrillos de época baixorromana xunto con restos de enterramentos, de cerámicas e de estruturas de cronoloxía altomedieval. O xacemento atópase preto da igrexa  parroquial cuxa existencia, ao igual que o propio asentamento, xa está documentado no ano 868; ao mesmo tempo atópase moi próximo a un castro do que se podería pensar que viría orixinariamente o seu poboamento.  
Castro das Travesas ou Eira dos Mouros: Atopáronse indicios que confirman o paso dun ramal da Vía XX ("per loca maritima"). Entre as pezas atopadas polos arqueólogos, baixo a dirección de Antón Malde, destacan materiais cerámicos que van dende o s. IV a.C. ao VI d.C. Tamén apareceu un tesouriño tardo romano composto por varias moedas da época de Constantino e un anel de ouro cunha pedra azul.
 

CEDEIRA
Calzada que dende o porto de Cedeira se encamiñaba cara o interior e que logo foi utilizada, entre outros, como camiño a Santo André de Teixido; consérvanse algúns tramos na parroquia de Régoa. 
Tesouriño: No ano 1929, ao derrubarse casualmente un muro, na finca coñecida comoo As Manguelas, en Vilarnovo, parroquia de Montoxo, apareceron 440 moedas, na súa maioría denarios de prata e algúns aureos, achádego do que deu conta Federico Maciñeira no Boletín da Real Academia Galega, clasificando, entre outras, catorce denarios de prata pertencentes á República, un denario de ouro do emperador Domiciano e vinte de prata de Octavio Augusto, Tiberio, Claudio I, Galba, Tito e Domiciano. 
 

CERCEDA
Necrópole (Lavandeiras-Cerceda): Baixorromana. R. Valdés escavou cinco tumbas feitas con tegulae e imbrice, utilizada entre os séculos IV e VII d.C.  
Aras aos Lares Viais (As Encrobas): Atopadas cando o desmantelamento e traslado da casa reitoral de San Román por mor da ampliación da central térmica de Meirama.  Unha posúe tres foculi de desigual diámetro. Lese "LAR(ibus) QU/INTUS/V(otum) S(olvit)", "Quinto cumpriu co seu voto aos Lares Viais". Na outra, traducida, lese: LARIVUS VI(alibus)/V(otum) S (olvit)", "Xulio cumpriu co seu voto aos Lares Viais". Custodiadas no Museo do Castelo de San Antón da Coruña.
 

 

COIRÓS
A Espenuca: No lugar ergueuse un castro, unha torre medieval e un mosteiro do que aínda se conserva a igrexa. De época romana apareceron unhas lápidas con motivos xeométricos, tégulas e muíños de man. 
Estela funeraria de Recebés (Santa María de Oís): Fragmento dunha estela funeraria do s. III d.C. atopada no ano 1982. Custodiada no Museo das Mariñas de Betanzos.  


 

CORISTANCO
Ara de Nogueira (Nogueira-Seavia): Adicada a Coris Oenaego. Descuberta polo presbítero de Razo, Benigno, reutilizada como pía de auga bendita na capela do San Roque. Foi publicada por Fita para quen o epíteto era Theinaeco, e no mesmo ano por Cortés e Martínez que leron Oenaeco: "COSO/OENAE/GO/G (aius)/NEPOS/EX VOT(o)". Posto en contacto co colectivo SOS Patrimonio Cultural Gallego, ademais de permitirme utilizar a foto que teñen no seu facebook, comentáronme que a derradeira propietaria do coto de Nogueira cedeu uns bens á Igrexa, e que esta vendeu ao mellor postor as ruínas da capela de San Roque, entre cuxas pedras estaba a ara. Na actualidade atópase no patio da casa do actual propietario.    
Muíños circulares na parroquia de Santa Baia de Castro.   
Vía xunto a ponte de Lubiáns, entre Carballo e Coristanco. 
 

A CORUÑA

Dión Casio e Paulo Orosio falan da importancia do Golfo Ártabro como punto clave na navegación atlántica, centrada sobre Brigantium. Brigantium, citado abundantemente nas fontes clásicas, adoita identificarse coa cidade da Coruña. Situado nun lugar estratéxico, actuaba como porto do convento lucense. Segundo a lenda, a fundación da Coruña débese a Hércules ou a Breogán (a do caudillo céltico Brigo só foi defendida no seu momento por Benito Vicetto). O mito de Hércules foi aceptado por Jerónimo del Hoyo e Castellá Ferrer (s. XVII), e posto en cuestión por Florián de Ocampo (s. XVI) e por Flórez e Cornide (s. XVIII). Os principais defensores do mito de Breogán foron Eduardo Pondal e, sobre todo, Murguía que aseguraba que detrás se agochaba unha historia real dunhas invasións céltico galaicas sobre Irlanda que partirían de Brigantium, lenda que ten a orixe no Relato de Trecenzonio do século XVI, no Leabhar Gabhala, e na Estoria de Espanna de Afonso X. As primeiras investigacións sobre a orixe da Coruña débense ao P. Sarmiento, o P. Flórez e, principalmente, a José Cornide quen estudou o faro romano antes da súa restauración por E. Giannini, ademais doutros restos (no 1789 o propio Cornide copiou os epígrafes dunha paraca funeraria da Porta Real e unha ara da igrexa de Santiago). A mediados dos anos corenta do pasado século vinte, Luis Monteagudo efectúa o estudo de achados nas inmediacións da Torre de Hércules e na rúa Real. As primeiras escavacións científicas foron da man de José María Luengo no ano 1949. Nos anos setenta e oitenta rexurden os traballos grazas ao Museo Provincial, baixo a dirección de Felipe Senén, acometéndose tamén neste tempo as prospeccións subacuáticas do porto. A arqueoloxía urbana comeza no ano 1985, cando a construción do aparcadoiro subterráneo da Praza de María Pita.
Museo Histórico Arqueolóxico do castelo de San Antón (A Coruña). 
Antiaga muralla da Coruña: Epitafio de Materna, consagrado aos deuses Manes.
Igrexa de Santiago: No templo consérvanse dous pedestais de granito, un cunha inscricikón ao emperador Marco Aurelio e outro a Lucio Aurelio Vero. Tamén apareceron tres aras no interior do templo que na actualidade se custodian no Museo do Castelo de San Antón da Coruña. Nunha lese: "FOR/TUNAE/IULIUS/PLATO/EX V(oto)", " A Fortuna. Xulio Platón cumpriu o seu voto". Unha segundo tamén está adicada á deusa Fortuna. Ambas as dúas son do século II-III d.C. Na última, datada entre o 161-165 d.C., di: "NEPTUNO/SACRU[M]/PRO SALUTE/AUGUSTOR(um)/NOSTROR(um)/GLAUCUS/CAESAR(um) N(ostrorum)/S(ervus) TIT(ulum/EX VOTO", "Consagrado a Neptuno. Pola saúde dos nosos augustos [emperadores Marco Aurelio e Lucio Vero], ofrece esta inscrición Glauco, escravo dos nosos césares".   
Dedicatoria de Fortunatus (A Coruña). 
Pezas cando as obras do aparcamento de María Pita.  
Rúa Real: Tumbas de tégula con restos humanos atopados no ano 1961, un corno de terneira e un morteiro pétreo decorado.   
Castro romanizado de Elviña, con foro, alxibe, cerámica. 
Peirao: A epigrafía ofrece datos indirectos da existencia dun peirao onde os funcionarios recadaban os tributos.  
Faro da Torre de Hércules: A Torre de Hércules, citada por Orosio no século V d.C., ten 35 metros de altura e foi o faro máis coñecido do occidente romano. A estrutura orixinal da torre, hoxe revestida de granito por mor dunha remodelación do ano 1791 a cargo de E. Giannini, débese ao arquitecto Caio Servio Lupo (que figura nunha inscrición) natural de Aeminium (Coimbra), datándose nos tempos de Traxano (98-117 d.C.). 
Inscrición fundacional da Torre de Hércules: Lese: "MARTI/AUG(usto) SAC(rum)/G(aius) SEVIUS/LUPUS/ARCHITECTUS/AEMINIENSIS/LUSITANUS EX V(oto)", "O arquitecto lusitano Gaio Sevio Lupo realizou esta dedicatoria a Marte Augusto". 
Paseo da Dársena: Praca funeraria de granito aos deuses Manes.  
Muralla da Coruña: Praca funeraria de granito aos deuses Manes. 
Capela do Hospital Militar: Diante da capela do vello Hospital Militar apareceu un epitafio do fillo de Ares.
Moedas: No ano 1876, baixo os cimentos da Porta da Torre de Arriba, atopouse un áureo de Vespasiano da ceca de Tarraco, do ano 69 d.C. No castro de Elviña un as de Augusto, dous ases de Tiberio e un bronce de Diocleciano.
 

 

 

 

 



CULLEREDO
Acea da Ama (O Burgo): Restos dunha ponte e vía militar que se conservan servindo de base a un muíño fariñeiro. 
Ara do Burgo: Estaba no cruceiro do Burgo a finais do século XVIII. Xunto o desaparecido cruceiro da ponte, utilizábase para descansar o Santísimo na procesión do Corpus. A inscrición puido copiala Cornide Saavedra quen a enviou para a Academia da Historia: "D(is) M(anibus) S(acrum)/C(aio) IUL(io) SEVERO/AN(norum) XLVII/IULIA SEVERA/MARITO/PIENTISIMO", ("Xulia Servera dedica este monumento aos deuses Manes de Caio Xulio Severo, seu piadosísimo marido, que faleceu aos 47 anos". 
Sepulcro do século IV: Atopado no ano 1938 no lugar coñecido como Agro do Mourelo (A Ermida-Celas). Estaba formado por tégulas, agás na cabeceira, composta por un cipo de granito; consérvase un debuxo publicado por José María Luengo no ano 1942 no Boletín de la Real Academia Gallega.
 

CURTIS
Estela de Fisteus: Datada no século III-IV d.C. Exposta no Museo da Catedral de Santiago. Lese: "D M S/IVLIO SEVE/RIANO ANNO/XLVII MEMO/RIAM POSVIT/CONNGI KA/RISSIMO PL/ACIDIA LVPA/DEFVUNCTO IN/VALLE MINEI", ("Consagrados aos deuses Manes. A Xulio Severiano de corenta e sete anos, puxo como lembranza Placidia Lupa ao cónxugue moi querido, falecido no val do Miño"). Canto ao tema decorativo, o P. Fita considerouno como unha alusión á actividade do defunto, soldado de cabalería. Leite de Vasconcelos propón ver unha representación heroica, onde o defunto se eleva aos ceos que comparte con outros. Bouza Brey e D´Ors consideránno relacionado coa actividade do titular como arrieiro. Etc. Carece dun contexto arqueolóxico definido, aínda que vincúlase cun xacemento romano das proxximidades en onde apareceron varios restos que fixeron pensar nunha villae. 
 

DODRO
Castelo de Monte Vilar (Monte de San Gregorio-Dodro): Asentamento romano medieval. Parece ser que se trata dun castro refortificado durante a Idade Media. Apareceron fragmentos cerámicos.
Veiga de Abaixo (Laíño): Preto do río Ulla. Posible asentamento de época romana. Apareceron tégulas.

FENE
Vestixios dunha factoría de salgadura de peixe en Vilar de Coto (Limodre).

FERROL
Explotación de Covarredeiras (Covas): Explotación aurífera. 
Xacemento de Cariño (Doniños). 
Vila do Casal (Esmelle).  
Xacemento de Punta Fornelos (Esmelle).  
Tesouro de Bedoya: Leva o nome do seu descubridor, D. Francisco Bedoya Fojo. O achado produciuse nos anos corenta do pasado século, ao limpar unhas pedras dunha eira próxima á súa casa, no lugar coñecido como A Chousa, Barca de Arriba, na parroquia de Doniños. Un recipiente de bronce agochaba unha diadema de ouro, catro arracadas de ouro, dous aneis de ouro, dous áureos datados entre os anos 54 e 85 d.C. e vinte e sete denarios de prata datados entre os anos 63 d.C. e 91 d.C. Custodiado no Museo de Pontevedra dende o ano 1953.

FISTERRA
Ara votiva á Nai dos Deuses (Cibeles) do século II d.C. atopada no cemiterio da igrexa do Sardiñeiro no ano 1960: "MATRI DE-UM S(acrum)(ET VAL(...) E(x)/VOTO". Parece que está custodiada no Museo Arqueolóxico de Pontevedra. Que eu saiba, é unha das catro dedicatorias conservadas en Galicia á deusa Cibeles.
Atopáronse varias moedas.

A LARACHA
Ara de Soandres: Atopada no mosteiro de Soandres. Formou parte do altar ata o ano 1909. Posúe unha inscrición adicada a Xúpiter Óptimo Máximo, a Hércules e a unha divindade indíxena. Foi repicada cando a visita do cardenal Jerónimo del Hoyo a principios do século XVII porque, disque, incitaba ao culto pagán. Lese: "I(ovi) O(ptimo) M(aximo)/LE KC(-o-iario)ME/TOECO/E(x) V(oto)". Loculus e parte superior cortada. Na actualidade atópase no Museo da Catedral de Santiago.   
Miliario: De mediados do século IV, adicado a Decentio (350-353), atopado na igrexa de Santiago de Vilaño durante as obras de reparación no ano 1987, reutilizado na parte superior da porta de acceso á sancristía. Despois foi trasladado á casa reitoral, reconvertida hoxe en centro cultural da Asociación de Veciños. Na actualidade atópase na igrexa. Traducido, lese: "Dedicado ao nobilísimo e florentísimo césar emperador e príncipe Magno Decencio, nado para o ben da república, milla...".


LAXE
Ara de Serantes: Adicada á divindade prerromana Cosus. Castillo e D´Ors, que a publicaron como inédita, leron: "Coso/Caleou/nio PS EV", facendo o seguinte comentario: "Lectura moi dubidosa. PS poden ser as iniciais do dedicante ou menos probable p(ecunia) s(ua). Sen comprobar na mesma pedra", o que semella confirmar que non viron a peza. Segundo os datos dos que dispoñía, ninguén puído vela posteriormente polo que se daba por perdida, información que o día 9 de abril de 2015 me rectificou Pablo Sanmartín quen me dixo que se atopaba reutilizada como material de construción no muro lateral sur da igrexa de Serantes tal como se pode ver na foto que me enviou.
 

LOUSAME
Minas de estaño de San Fins (As Minas de San Fins-Vilacoba).  
Ara de Lesende: No ano 2006, Iago Urgorri Serantes descubriu unha ara reaproveitada nunha parede na casa reitoral de Lesende que pertencería a un habitante indíxena romanizado. A inscrición di: "Marco Valerio ofrece este voto a Navia polos seus méritos". Datada entre finais do século II ou principio do III despois de Cristo.

MALPICA
Minas de estaño (Monte Neme).  
Ara de Mens: Situada na igrexa mosteiral de Mens; incrustada na ábsida dereita, a inscrición foi repicada e practicamente eliminada. 
 

MAÑÓN 

Factoría pesqueira: No ano 1871, ao construír as fábricas de salgadura de sardiña de don Pascual Bermúdez, descubríronse restos das antigas factorías e outros restos de época romana.  
Villae do Peñón da Eirexa Vella (Bares): Situado nunha penedía de cuarzo sobre a praia de Bares, no extremo oposto do Coído. Escavada por Ramil no ano 1997. Apareceu un mosaico con decoración xeométrica feito con pedra caliza e pintado con cores branca e gris azulada, depositado no Museo do Castelo de San Antón da Coruña. Tamén saíron á luz restos cerámicos, metálicos e restos óseos, o que indica a existencia de dous períodos ocupacionais, un tardorromano e outro medieval, reaproveitado como necrópole entre os séculos IV e VI.  A igrexa de Bares, de orixe medieval, estivo aquí.
Peirao de Bares: Coñecido como o Coído. Refuxio artificial para embarcacións construído con grandes pedras. Maciñeira dálle unha orixe fenicia, Usero di que non é posterior ao Bronce Final, Felipe Senén inclínase por unha orixe romana ou altomedieval. J. Naveiro relaciona a construción coa pesca e descarga de baleas que se realizaba na Idade Media, di que os romanos nunca farían unha obra desta magnitude nun lugar tan afastado das vías de comunicación, engadindo que sorprende que os autores clásicos e algúns da Idade Media non se refiran a el, sexa cal sexa a súa cronoloxía. Nas prospeccións subacuáticas realizadas polo equipo da empresa Argos, pola parte exterior do Coído, revelaron que a 600 metros cara fóra, na ría, rodeando a configuración de bloques, continúa o coído, unha estrutura dun tamaño colosal cuxas pedras foron removidas polo temporal Becky que asolou a costa galega en novembro de 2010. Din que o coído non puído ser obra humana, polo tamaño e o peso dos bloques e esa configuración cara fóra polo que supoñen que non pode ser fenicio, senón anterior, unha obra que foi aproveitada dende tempos remotos por todas as culturas que pasaron por alí para ter un refuxio para continuar a navegación ou realizar a súa actividade, sendo probable que durante a ocupación romana ou medieval fora reforzado, reconfigurando os medios da época. 
Xacemento romano de Bares: Constituído por un conxunto de estruturas relacionadas coa salga (piletas de salazón) e asociados a elas localizáronse moedas, ánforas e cerámica común. O xácigo localizouse cando a construción da estrada ao núcleo do Porto de Bares. Na actualidade non resultan visibles.      
Moedas: No mes de decembro de 1948 tivo entrada no Museo de Lugo un lote de moedas romanas, composto dunhas 700 pezas que foran descubertas o ano anterior nas proximidades do porto de Bares onde apareceran máis dun milleiro. Aínda que se descoñece o lugar exacto onde apareceron, parece ser que foi xunto o Coído onde fixera escavacións F. Maciñeira; algunhas persoas conseguiron facerse coas moedas que estaban mellor conservadas, o resto foron adquiridas por un home chamado Jesús Rodríguez Villar, alcumado como "Mandiá" que se adicaba a buscar metais vellos para chatarra; das adquiridas polo Museo de Lugo, en bastante mal estado, pertencen á época dos emperadores Gordiano Pío, Traxano Decio, Treboniano, Volusiano, Valeriano (pai), Galieno, Salonino e ás emperatrices Etruscila e Salonina, acuñadas todas durante o século III d.C.; entre as revisadas por Vázquez Seijas só atopou un denario de prata, acuñado polo emperador Octavio Augusto, emitida como moeda póstuma. No ano 1942, xunto a factoría pesqueira de época romana, tapada pola area, atopouse unha cunca de barro cuberta cunha lousa en cuxo interior había unhas 60 moedas de cobre e bronce, trece delas estudadas por Maciñeira. No castro de Vilela, un bronce imperial. No ano 1931 apareceu na Ribada un gran bronce de Didio Xuliano.

 

MAZARICOS
Estelas funerarias dos séculos II-III (Antes): Na igrexa parroquial de Antes. Descubriuse reutilizada como material da construción, facendo de lintel dun alpendre da casa reitoral. É unha peza de granito, rota na parte baixa. Na parte superior presenta un remate deteriorado. Baquetóns sinxelos divídenna en tres rexistros, o central cunha inscrición fumeraria na que se le: "DI M/P N.../NA MA/XIMO A/NNORV/MLIII", ("Adicado aos deuses Manes. En memoria de P Na...na Máximo, de 53 anos"). O rexistro superior contén unha lúa crecente e tres arcadas nun friso. No inferior a figura dun home espido cos xenitais ben marcados.     
Miliario anepígrafe (Antes).  
Xacemento de Penas de Outeiro (Chacín).  
Estela de Chacín (Pino do Val): Atopada no lugar de Pedras do Outeiro no ano 1984, nun terreo de labradío. Data do século II d.C.: "D(is) MA(anibus)/AURE/LIAN(u)S/AN(n)O(rum) XXXX", ("Aos deuses Manes. Aureliano falecido á idade de 40 anos"). Atópase no Instituto de ensino.
 

MELIDE
Documentado un denario da época de Augusto. 

MOECHE
En Covas, minas de mineral. 

MONFERO
Ara (Alto do Xestoso): Atopada no ano 2000 na capela de Santa Baia por Juan Sobrino Ceballo e Santiago Ramón González López. Por diversas causas, a ara, en contra do criterio do Concello e do Museo das Mariñas de Betanzos, foi trasladada polo párroco ao Museo Diocesán de Mondoñedo. Logo da interposición dun contecioso administrativo ante o Tribunal Superior de Xustiza de Galicia, deulle a razón ao Concello.

MUGARDOS
Vila de Noville (Praia do Seixo-Mugardos): Séculos III-VI d.C. Do tipo vila a mare pola súa ubicación á beira do mar. Foi escavada no ano 1988 por Fermín Pérez Losada. Constituída por tres naves en forma de U, unidas por unha galería transversal, con patio central porticado aberto ao mar e naves laterais utilizadas como residencia que pertencería a unha familia acomodada. Entre outros achádegos atopouse un hipocausto, restos dun mosaico, útiles domésticos e unha cadea de ouro que formaría parte dun colar.  
Xacemento de Caldoval (Mehá-Mugardos): Escavado entre os anos 2002 e 2006 cando a ampliación da gaseira de Reganosa, ocupa uns mil metros cadrados repartidos en dúas áreas. Crese que puido estar asociado á explotación de produtos mariños. O xácigo xa fora catalogado no ano 1997. No ano 2010 asinouse un acordo entre a Consellería de Cultura, o Concello de Mugardos e Reganosa para construír un centro de interpretación. Cada unha das pezas xa foron sigladas e catalogadas. Estanse a renconstruír os restos do balneario. Son arredor de 12.500 pezas, e da montaxe encárgase un equipo formado por arqueólogos, restauradores e canteiros, dirixidos por Carlos Vilches. O xácigo do Caldoval é un complexo termal doméstico datado entre os séculos I e V d.C., formado por unha zona de baños e unha palestra ou patio exterior, un pórtico, vestíbulo (apodyterium), alveus (baño de auga fría) e as estancias de auga fría e quente (tepidarium e caldarium). Foi aberto ao público no mes de setembro de 2017. 
Xacemento de Santa Lucía (Mehá). 
Inscrición (Franza): Atopada na vila romana de Noville. Trátase dunha prancha de lousa cos bordos biselados. Nunha das caras lese: "SECUNDUS CA/TUS IANARIUS". Na outra "IKEOTO NEQUAM CCCLI KV(.)(ID NEQUAM L (...)". O primeiro é o texto máis antigo. Podería ser unha caticula de médico, aínda que non se pode saber si antes de gravarse foi utilizada con esa finalidade; serviría como amuleto profiláctico ou terapéutico en que Secundus sería o beneficiario da protección máxica. Por último utilizouse como tabella lusoria. Tamén ten gravado un reticulado con 48 coviñas, que podería ser un taboleiro de xogo. Polo contexto estaría datada no século IV. 
Inscrición (Franza): "(.) EM(...) E(.) Q/T(...) E(.)A(...) NC(...)( e NSCE(...)". 

 
 

MUROS
Vila romana da Braña de Ventín (Ventín-Abelleira). 
Estela de Tal: Século II-III d.C. Atopada no ano 2011 nas inmediacións da casa reitoral de Tal. Custodiada no Museo das Peregrinacións de Santiago
Aras Sestianas: Fr. Martín Sarmiento, quizais debido ao nome da aldea de Sestaio, sitúa aquí, cando a súa viaxe a Galiza no ano 1745, as famosas aras.

MUXÍA
Xacemento romano-medieval de Moraime: Escavado por Chamoso Lamas no ano 1972. Atopouse parte dun hipocausto, sistemas de calefacción subterráneo, cerámica, tégulas, moedas de época imperial, pratos de vidro e obxectos de adorno (aneis, fibelas, alfinetes, contas de colar). Unha das fibelas ten decoración vexetal, xeométrica e animal. Xa de época altomedieval é unha necrópole de inhumación con tumbas construídas con bloques de granito irregulares con pequenos calzos de pedra. Moedas dos séculos III e IV.   
Fonte de Moraime: Descuberta nas escavacións de 1972, atópase totalmente abandonada nunha finca que linda co adro da igrexa mosteiral, a pesares de tratarse dun dos tres exemplares, como ben di o historiador e arquiveiro Pablo Sanmartín, que se coñecen en todo o mundo. Pertence á tipoloxía denominada meta sudans, ou fonte de elevación, como a de Roma, xa desaparecida e que lle deu nome ás outras, ou a da cidade romana de Djemila, en Arxelia, que é Patrimonio da Humanidade. Este tipo de fonte tiña unha dobre concepción, tanto funcional como decorativa. Constaba dunha base pétrea circular, duns dous metros de diámetro, tiña estanque pechado e un elemento superior de carácter decorativo. Xunto os restos da fonte está parte da canalización. 
Illote do Castelo (Cabo Touriñán): Hai quen sitúa aquí un castro que en época romana foi utilizado para construír unha torre, ou quizais un faro. Adivíñanse algúns alicerces que puideron acoller algún tipo de construcións. 
Fragmentos cerámicos: No Museo do Castelo de San Antón consérvanse varios fragmentos cerámicos con algunhas letras de imposible interpretación.  
 

 

NARÓN
Cuncheiro de Lóngaras (Punta Caleira-A Gándara-Pedroso): Datado entre os século I a.C. e I d.C., recuperáronse restos de vasillas.  
Castro de Eiravedra: Apareceron fusaiolas e moedas de época romana que pertencen a unha colección privada. 
Inscrición (Cornido-O Val): Hispania Epigraphica dá noticia desta inscrición, se ben existen dúbidas canto á súa procedencia: "(...)RNO MIRONI/D(is) MANIBU/S S(acrum) MIRO/(u)X(or) S(sua) TI(tulum) POSUIT/ANN(orum) LI/SIT (tib) T(erra) L(evis)".

NEGREIRA

Campamento do Cornado (Bugallido): Segundo os seus descubridores, Antón Fernández Malde e Manuel Gago, o campamento está emprazado nunha zona de grande interese para comprender a romanización do occidente de Galicia, con actividade mineira, asentamentos e vías de comunicación da época. No inventario da Xunta de Galicia figuraba como Os Castros do Cornado, e os informes municipais adxudicánlle un tamaña moito menor que a proposta dos descubridores. Ao seu xuízo, trátase do maior campamento romano de Galicia (equivale a dezasete campos de fútbol) e que replantearía a conquista do país xa que serviría de avanzadilla en territorio inimigo para protexer os xacementos de ouro de Brandomil. A localización deste campamento pode achegar novas luces de como se produciu a conquista de Galicia, se ben polo de agora a versión máis verosímil é que entraran dende O Bierzo (véxase en Navia de Suarna O Campamento da Recacha). E máis información no meu blogue Mámoas, petroglifos e castros da comarca dos Ancares, no apartado adicado á Romanización). 
Castelo de Vitres: López Ferreiro cría que neste castro, logo reutilizado para erguer unha fortaleza na Idade Media, había un destacamento da Legio VI Victrix.   
Logrosa: No adro da igrexa de Santa María de Logrosa apareceron, no ano 1876, unha ara a Xúpiter e unha estela, partida en dous fragmentos, adicada aos deuses Manes por Aurelio: "D(is) M(ani)B(us)/AURELI(us)/AUREL/IANUS/ANN/ORUM/XXXVI", "Consagrado aos deuses Manes, aquí xace Aurelius Aurelianus de 36 anos". Na mesma parroquia atópáronse dúas aras máis, unha a Cosus e dúas máis a Xúpiter Óptimo Máximo. Na adicada a Xúpiter lese: "IOVI/OP(timo) MA(ximo)/MA...", "A Xúpiter o mellor e supremo Ma...". Na segunda, tamén a Xúpiter: "I(ovi) O(ptimo) M(aximo)/A(ram) P(osuit) S(ua) P(ectunia)/S(...) M(...)", "A Xúpiter o mellor e o supremo pónselle esta ara co seu diñeiro". Na adicada a Coso, atopada no ano 1970 no medio dun campo, lese: "COSO DO/MINO AE/B(ura)/ATI (filia) CIL(ena)/EX VO/TO P(osuit", ("Ao (noso) señor Coso, Aebura, filla de Atio, cilena, puxo (este altar) por un voto"). Nesta última cómpre salientar a alusión a este deus coa categoría de Dominus que non é usual na epigrafía con referencia a deidades autóctonas. Atópase no Museo do Pobo Galego. Na estela partida, lese: "D(is) M(ani) B(us)/AURELI(us)/AUREL/IANUS/ANNN/ORUM/XXXVI".
Fragmento cunha inscrición en Vilachán, hoxe en día desaparecido.    
Calzada: No ano 2010, na parroquia de Xallas apareceu un tramo de calzada duns 100 metros que podería formar parte da Vía XX, entre os lugares de Fornos e Carballoso, coñecidos dende tempos remotos como A Calzada ou a Costa da Brea. 
Segundo Carré Aldao, nesta beira do Tambre estaría ubicada a mansión Ad Duos Pontes. 
 

 

 

 

NOIA 
Castro de Punta Barquiña: Na zona da Barquiña hai un illote coñecido como As Pedras de San Bartolomeu, onde se di que estaba a capela perdida do santo. Conta a lenda que os veciños podían ver as súas campás cando baixaba a marea. Tamén se di que no fondo do mar atopáronse basas, columnas e restos dun templo de época romana. Sobre isto non se coñecen restos pero si sobre o asentamento castrexo onde apareceron varios útiles coma un muíño de man que garda un veciño do lugar. Deste castro xa fala Murguía no século XIX. 
Estela de Barro: Atopada por don Eladio Oviedo. Aos deuses Manes, adicada por Florina á súa nai; foi atopada no ano 1909 e levada á Exposición Arqueolóxica de Compostela no mesmo ano; depositada no Museo da Catedral de Santiago. Descrita por Fita, na parte superior ten tres arcos e por riba unha media lúa cunha cabeza humana no interior.  Lese: "DIS M(anibus)/MO(numentum) PO(suit)/FLORI/NA M(atri)". 
Restos calzada (Valvargos-O Obre): Vía secundaria da Per Loca Maritima 
Taramancos (Boa): No mes de setembro de 2011, o Concello de Noia denunciou a destrución polas máquinas que están a traballar no viaduto sobre a ría de vivendas castrexas e dun muro de época romana. 
Mansión Ad Duos Pontes: Terceira mansión atribuída á vía XX do Itinerario de Antonino, localizada tradicionalmente na parroquia de Barro. Malia o anterior, Fr. Martín Sarmiento, na súa Viaxe a Galicia do ano 1745, di que é crible que esta mansión estivese na cidade de Pontevedra, identificándoa con Ambas Pontes das doazóns a Santiago e da perteguería do conde de Lemos. Mais, seguindo a J.J. Moralejo, a cidade de Pontevedra deixou de ser Ad Dous Pontes da via per loca maritima, e pasou a ser Turoqua ou Turaqua da vía XIX. Identificación que dá pé a lembrar o mito citado por Estrabón e Xustino que pon nas costas galegas ao heleno Teucro, mito que parece ser de tempo renacentista (Filgueira 1962, e Peña 1996).
OLEIROS
Ara de Dexo: Fragmento de ara a Xúpiter. Lese: "IOVI/OMC", "A Xúpiter, o noso protector". Posteriormente graváronselle dúas cruces para cristianizala. Atópase no interior da igrexa.  
Portelo Canide (Maianca): Tégula e estruturas murais no corte do cantil anexo á praia. 

ORDES 
Mansión Atricondo: Estaría comprendida entre as poboación de Mesón do Vento, Castromaior e Bruma (Mesía). É por onde discorrería transversalmente o camiño romano en dirección a Cidadela (Sobrado dos Monxes). 
Estela anepígrafa procedente do Castro (Aldeanova-Pereira), no Museo do Castelo de San Antón da Coruña.
Mina das Grovias (Piñeirón-A Gándara): Mina aurífera practicamente desaparecida por unha urbanización.
 

OROSO
Explotación mineria de época romana das Grobias.

ORTIGUEIRA
Factoría pesqueira en Espasante.
OUTES
Estela funeraria (Cando): Aos deuses Manes. A parte superior remata nun triángulo cun pequeno saínte semicircular no vértice. No corpo superior hai un crecente luar con tres cornos cara arriba que enmarcan un sol. Debaixo, unha figura humana, espida, coas mans sobre o ventre. No terceiro corpo aparece unha inscrición. Descrita no Corpus de inscripciones romanas de Galicia, dirixido por Pereira Menaut, foi exposta no ano 1909 na Exposición Arqueolóxica de Compostela; aínda que nalgún sitio figura que desapareceu despois da exposición, atópase no Museo da Catedral de Santiago tal como se pode ver na foto (que me saíu bastante esvaída) que lle saquei no mes de abril de 2014, situada xunto a estela de Fisteus (Curtis). Lese: "D(is) M(anibus) T(itulum) POS(uit)/VICTORI A/N(n)O(rum) LXVI/FAUSTINA P(atri)".
Ara votiva de Banzás (San Ourente de Entíns): De interpretación problemática con dúas posibles lecturas: "X (=Christo) Victor(i) aram Victo(rinus) pr(o) vo(to), ou Ex victor(iae) aram Victo(rinus) pr(o) vo(to)". Se a primeira letra da primeira liña é un X (=Cristo), podería tratarse dun texto cristián. Mais, se a primeira letra é unha mestura de EX trataríase dun voto que Victorinus ofrece a un deus que non se cita. No Museo do Pobo Galego. 
Estela de Cando: O arqueólogo turolense Juan Cabré Aguiló (1888-1947) fala dunha reprodución fotográfica dunhas láminas sacadas dun libro francés. Na parte dereita aparecen unhas representacións procedentes, ao parecer, de Bernedo (Ávila), e a da dereita de Cando onde se ve unha figura feminina espida que sobre o seu sexo se representan os órganos xenitais masculinos. A foto da folla foi tirada por Cabré entre os anos 1908 e 1947.  
Restos calzada en Carleo de Abaixo (Outes).
 

 

 

OZA DOS RÍOS
Estela funeraria de Mazarelas (Rodeiro): Custodiada no Museo do Castelo de San Antón. Atopada casualmente nunha leira. Adicada aos deuses Manes, está formada por tres corpos. Na parte superior hai unha figura asexuada, arrodeada por seis círculos con símbolos astrais, enmarcada por un arco semicircular no que remata a estela. A cabeza, redonda, únese ao corpo, cadrado, por un longo pescozo. O segundo corpo presenta signos astrais, e no terceiro a inscrición, que di: "D(is) M(anibus) S(acrum)/PRIMIANO/VITALES AN(orum)/LXXV TETULU(m)/FILIO SUO FECI(t). 
O Forno do Lopo (Callobre): Forno do século IV d.C. de planta rectangular construído con tégulas.
 

PADRÓN
Iria Flavia desenvolveu un importante papel como mansión viaria da vía XIX de Braga a Astorga. O asentamento romano de Iria Flavia constitúe, xunto con Brigantium, o principal núcleo agrupado da área costeira occidental galega. Citada en varias fontes antigas. Ptolomeo, na súa Xeografía (s. II d.C.), cita a Iria e Lugo como as dúas únicas polis existentens no territorio dos Coporos. Tamén aparece citada no Itinerario de Antonino, no Anónimo de Rávena e nas Táboas de Astorga, onde aparece como mansión da vía XIX. As primeiras noticias arqueolóxicas son dos séculos XVII e XVIII. Jerónimo del Hoyo recolle no 1607 que "Hállanse en las heredades, alrededor del lugar, muchos cimientos y ladrillos de la ciudad antigua", no que coincide Castellá y Ferrer (1610), estudos logo recompilados polo P. Flórez na súa España Sagrada (1792), e no Sumario de Antigúedades Romanas de Ceán Bermúdez (1832). Gran parte dos restos arqueolóxicos sitúanse no interior, adro e cemiterio de Santa María, estudados no 1882 por López Ferreiro, e logo por Chamoso Lamas.
Mansión Pria: Aparece na vía XIX do Itinerario de Antonino tras a mansión Aquis Celenis e tradicionalmente foi identificada coa poboación de Iria.  
Epígrafe a Graciano: Fragmento superior dun cilindo atopado a fins do século XIX; aínda que adicada a dous emperadores, só se conserva o nome de Graciano; falan dela Murguía, na súa Historia de Galicia, e Fita e Fernández Guerra en Historia de un viaje a Santiago de Galicia. Conservado no Museo da Catedral de Santiago, lese: "DD(ominis) M(ostris) M?/GRATIA/NO PERP(etuo) SEMPER/AUGUSTO", ("Dedicado aos nosos señores, Gratiano, perpetuo, sempre augusto"). 
Figuriña en bronce, de culto oriental, que representa o Boi Apis, atopada xunto con fusaiolas, terra sigillata, unha pesa de tear e moedas, nas inmediacións da igrexa de Iria Flavia. 
Ara de Iria Flavia: Aos deuses Manes, adicada por Xulia á súa nai e ao seu fillo Naviolo (Iria Flavia). 
Ara aos Deuses Manes: "D(is) M(anibus) S(acrum)/POSUI(t)/VCII(...)/DACI(...)/VO(...)". 
Ara de Santiago de Padrón: Segundo a lenda, a pedra ("O Pedrón") foi utilizada polos discípulos Atanasio e Teodoro para amarrar a barca que trouxo os restos do Apóstolo Santiago a Galiza; a inscrición orixinal da ara, adicada a Neptuno ("Neptuno Corienses de suo posuerunt", "Os Corienses dedicaron, ao seu custo, este altar a Neptuno"), foi alterada no século XVI engadíndolle unha cruz e mudando o nome da divindade romana por "patrono".  
Inscrición perdida: "FL. TERTULIA. ME/SAN FL  F MARITO".  
Estela aos deuses Manes: Fáltanlle as últimas liñas do texto. Di: "D(is) M(anibus) S(acrum) SECUN/DIANUS (filius)/AN(norum) LVIII/H(ic) S(situs) E(st) FLA/CONIUS/SECUND(us)". Atópase no Museo da Catedral de Santiago.
Estelas custodiadas no Museo de Pontevedra, unha delas adicada por Iulia.
No Museo das Peregrinacións de Santiago de Compostela consérvanse varios fragmentos cerámicos con anacos de inscricións.


 

 

O PINO
Vila da Agra de Santiso (Castrofeito): Moi alterada por pistas, novas construcións e labores agrícolas. Apareceu abundante material de construción de época romana. Ten unha cronoloxía entre o século I d.C. e mediados do século V, o que amosa a índole viaria do asentamento, confirmado por tres epígrafes, un deles o famoso modio da Ponte Puñide.  
Ara de Castrofeito (Castrofeito): Aos Lares Viais. Anaco localizado no ano 1974 na Leira da Agra, lugar de Porto; exposta na Facultade de Historia da Universidade de Santiago.  Lese: "D(is) M(anibus)/GRAPHI/CI AUG(usti servae)/DIDIA/GRAPHI/CE F(iliae)". 
Ara aos Lares Viais (Porto-Castrofeito): "L(aribus) V(ialibus)/VAL(erius) O/...". 
Ara aos Lares Viais: "L(aribus) VIALE(bus)/ARC(...)/V(oto) P(osuit)". 
Xacemento da Granxa (Cerceda): Achados illados en superficie.   
A Ponte Puñide (Gonzar): No ano 1912 atopouse un modio de bronce. Un modio é unha medida ofical de líquidos (viño, aceite) ou semisólidos (cereais) empregada polo estado para a percepción de tributos. Leva unha inscrición que sinala a lei pola que se rexe, os emperadores que a sancionaron e os axentes que a fan cumprir; datado nos anos 369-370. Lese: "MODII L(ex) IUIXTA SACRAM IUSSIO(n)EM DDD(ominorum) NNN(ostrorum) VALENTINIANI VALENT(i)S ET GRATIANI INVICTISSIMORUM/PRINCIPUM IUBENTE MARIO ARTEMIO(...)". Atópase no Museo Arqueolóxico Nacional de Madrid. Tamén saíu á luz unha figura togada en bronce que representa unha divindade protectora da familia, datada en época de Adriano, e unha moeda de Traxano da ceca de Roma. 
Togado da Ponte Puñide (Gonzár): A imaxe do home togado e cuberto con veo representa ao pater familias que ofrece sacrificios aos deuses diante do altar. É o dono absoluto da súa casa e responsable da familia, segundo lle recoñece a lei, e como tal coida das súas tradicións relixiosas. Toma como modelo a imaxe do emperador Augusto, cabeza do estado e Pontífice máximo. 
 

 

 

A POBRA DO CARAMIÑAL
Ara do Xobre: Ara anepígrafa atopada na praia do Xobre no ano 2007 por Bieito Pérez Outeiriño, director do Museo das Peregrinacións de Santiago, que estaba a ser utilizada como amarradoiro para as dornas. Depositada no Museo Valle-Inclán da Pobra do Caramiñal. 
Monte das Ánimas  (Quintáns-Lesón): Trátase de dous enterramentos rectangulares formados por lousas graníticas. Foron exhumados no ano 1991.

PONTECESO
Aras votivas de Cores: Trátase de dúas aras, unha en honra dun Genius Castelli, adicada por Bloeva, filla de Sabino, que probablemente se correspondería co castellum Aviliobris citado na outra inscrición aparecida no mesmo lugar: "GENIO/CASTE/LLI BL/OENA/SABIN/I (filia) V(otum) L(ibens) S(olvit)". Na segunda: I(ovi) O(ptimo) M(aximo)/(castelum) AV/ILIOB/RIS PR(o) S(alute". Expostas na sancristía da igrexa. 
Nas escavacións arqueolóxicas realizadas no ano 2009 na finca da antiga casa reitoral foi localizada unha tumba romana de tegulae, que tipoloxicamente nos remite ao século IV d.C., varios muros, dous deles articulados formando unha esquina, un pavimetno de opus siginum, un numisma acuñado por Gallienus no século III d.C., terra sigillata e cerámicas grises datadas en época altomedieval. Na igrexa consérvanse diversos achados localizados nas fincas da contorna e na propia igrexa de Cores, salientando unha deusa prerromana da fertilidade procedente da capela de Santa Mariña de Muíño (Corcoesto-Cabana de Bergantiños), un sártego antropomorfo e un sártego rectangular que conserva parte da cuberta con relevos e muíños da época de procedencia indeterminada. Rstos de tégulas foron localizadas no cemiterio.

PONTEDEUME  
Cuadrifaz: Atopado na finca a Madalena no ano 1924. O propietario, Tenreiro Rodríguez, doouno nos anos sesenta ao Museo de Belas Artes da Coruña, na actualidade atópase no Museo do Castelo de San Antón. Trátase dunha peza galaica de influencia romana, de granito gravada polos catro lados, posible representación dunha divindade protectora dos camiños identificada con Hermes, polo de agora única na nosa Arqueoloxía. 
Mansión de Centroña ou do Cerrulo: Mansio Centobriga. No Portiño (Centroña), lugar no que a Lei do Solo permitirá construír a pesares de ser un espazo protexido. Descuberta de forma fortuíta no ano 1951, foi escavada por J. Luengo entre os anos 1960 e 1961. Sacou á luz restos dunha sala pavimentada con mosaicos e o que puido ser unha galería porticada aberta ao mar. Algunhas pezas, que durante anos estiveron expostas á subida do mar, custódianse no Museo do Castelo de San Antón.    
Xacemento de Sopazos: Estudado por Ángel del Castillo a principios do século XX que facía mención a existencia de sete vivendas, todas con escaleiras de entrada, ánforas e restos cerámicos.  Apareceron sillares, a clave dun arco coa batente para a folla da porta, unha pedra de fogar aínda con cinsa, a base dunha semicolumna, restos de ánforas, etc. Os achados foron depositados na antiga casa do Concello de Pontedeume, hoxe en día desaparecidos.
 
 
  
 

AS PONTES 
Ara: Atópase no Concello. Ara de granito que conserva a cornixa só na cara posterior. Atopada no ano 1963 por don Enrique Rivera Rouco na ermida de Santa Olaia de Portorroibo (hoxe en día desaparecida polo avance da mina). A súa singularidade deriva da inscrición, xa que apareceron outras sete en distintos puntos do imperio romano (Britania, Mauritania, Italia, Numidia...) cun texto practicamente idéntico, neste caso cunha dedicación a todos os deuses e deusas. Esta ara relaciónase co emperador Caracalla. Posteriormente foi utilizada polos cristiáns como pedra consagrada, practicándoselle un loculus cuadrangular no que se introducian reliquias de mártires ou santos e que sería reaproveitada como altar. Lese: "DIS D(eabus)Q(ue)/EX INT(e)RP/RETATION(e)/ORACULI/CLARI APO/ILINIS C(-)/AD SACR/UM". Na desaparecida ermida de Santa Olaia tamén apareceu unha cámara funeraria. 
Ara aos Lares Viais: Da inscrición, apoiada antes do seu traslado para o interior da igrexa parroquial de Somede nun muro do cemiterio, dicíase que se trataba dunha "lápida antiga". De feitura sinxela, pertence ao grupo de aras galaico-romanas coa traseira sen traballar e carente de base xa que estaba concibida para fincar no chan. Nela pódese ler: "LARVS AL/IXVOIO/SIVLRIVUS/ROSVIT".   
O Chamoselo: Neste barrio da parroquia das Pontes atopouse unha basa de columna, un muíño de man, un busto granítico e outras estatuas de pedra, unha posible lucerna, materiais cerámicos e construtivos e diversas estruturas arquitectónicas.

 

PORTO DO SON
Ara de Enxa: Atopada no ano 1987. Do século II d.C. Ten a parte superior decorada cuns círculos concéntricos. No texto lese:"AU/SU(a?) "RUF(i)NA D(eo?) AN/N FESON(-)/A(ram) P(osuit)". No Centro de Interpretación do castro de Baroña.
Ara votiva de Montemuíño (Baroña): Do século II d.C. Adicada a Diana por Vitor pola saúde de Urso e Faustino: "DIAN(a)E VENAT/RICI A(ram)/PO(sueverunt) UR(sus)/ET FAUS/TINUS/EX PR(aecepto)/VICTORI/S PRO S/A(lute) SUA". Foi atopada preto da igrexa parroquial no ano 1889. Foi fotografiada e descrita no Corpus de inscripciones romanas de Galicia, dirixido por Pereira Menaut, editado polo Consello da Cultura Galega. Atópase no Museo de Pontevedra. 
Ara da Atalaia: No Centro de Interpretación do castro de Baroña atopada a finais da década deste século na capela da Atalaia. Formaba parte das escaleiras. Descoñécese a súa procedencia. 
Villae de Portosín (Goián): Referencia a uns mosaicos dos que nada se sabe.   
Lápida funeraria de Queiruga: Adicada a Rufinus Seiliensis polos seus pais Rufus e Sabinula; feita en mármore, está datada no século II d.C. Foi localizada no ano 1750 na praia de Seira e actuou como base do altar ata o ano 1822 en que, por non estar consagrada, foi mandada retirar polo bispo. Na actualidade atópase nun lateral da igrexa parroquial. Lese: "C(aius) ATTINUS ATTIANUS/RUFINUS SEILIENSIS/ANN(orum) XXII H(ic) S(itus) E(st) ATTIUS/RUFUS ET SA/BINULA MATER FECE(runt)".  
 

 

 

 

RIANXO
Estela de As Miráns (Araño): Atópase no Museo de Pontevedra. Localizada no ano 1907. Rectangular, coa parte superior arredondada. Presenta un home, vestido con túnica curta, co brazo esquerdo levantado e un obxecto irrecoñecible na man dereita, á altura do cinto. Debaixo figura unha inscrición: "DIVS MS/POSINEIV/FILIA SV/CONIVG/DOIRAV/ANNOR/VXXSTTLE/PIVS IN".  
Pedra de Rufino ou estela de Taragoña: Estela atopada pola familia Fungairiño no ano 2007 na adega dunha súa casa en Taragoña. Foi dada a coñecer polos arqueólogos Xurxo Ayán e Pedro López Barja. Despois de mercarlla, hoxe en día atópase no Centro Arqueolóxico do Barbanza. Lese: "D(is) M(anibus) POS(uit)/URSUS/INGENU/O SUO RU/FINO PIN[ta?]NI (filio?), "Aos deuses Manes. Púxoo Urso para o seu (amigo?) Rufino (fillo?) de Pin (ta?)no, de nacemento libre". No Centro Arqueolóxico do Barbanza.
 

 

RIBEIRA
Aras de Bretal (Olveira): Datadas nos séculos II-III d.C., dunha, desaparecida, consérvase un debuxo realizado a mediados do século XVIII por Frei Martiño Sarmiento; no texto, o marido consagra aos deuses Manes a súa defunta esposa, falecida aos 34 anos de idade; datada entre os séculos II e III d.C.: D(is) MA(nibus) T(iberius) POS(tumius) MATERNUS RUSTI(e) FLAVIE UXSORI PIENTISSIME ANNOR(um) XXXIV D(ic) RO(go) Q(ui) TRA(nsis) SIT T(ibi) T(erra) LVIS". Un fragmento da outra ara atópase no Museo da Catedral de Santiago. 
Castro romanizado de A Cidá.  
Epígrafes de Oleiros: Localizados no muro do adro da igrexa parroquial. Debido ao seu estado de conservación só se pode constatar que se trata dunhas inscricións romanas funerarias ou votivas.  
Estela funeraria de Olveira, aos deuses Manes. Lese: "D(is) M(anibus) TIT/UL(um) ARE/M POS(uit) AVT".
Miliario (Palmeira): Na Horta do Cura.

 

 

 

ROIS
Aras de Erbogo: Na igrexa parroquial, foron reaproveitadas nos muros. Unha, encastrada no muro norte do templo, está adicada ao deus Erbieco, proveniente do castro do Socastro, situado nas inmediacións; a primeira liña correspondente ás letras do teónimo é ilexible, quedan só as catro últimas letras do mesmo e o apelativo na súa totalidade: "ERBO/ ERBIE/CO L(ucius) S(...) E(...) EX VOT/O P(osuit) L(ibens) A(nimo)". A outra foi partida, só se le en parte. Na outra lese: "IOVI/O(ptimo) M(aximo)".  
Castro romanizado de Francos (Ribasar): Apareceron moedas entre as que salientan unha de Tyche de Antioquía (Turquía) datada no ano 312 a.C. e de Maximiano e Constantino I. 
Miliario (Os Dices-Rois). 
Moedas: Segundo Cavada Nieto, no concello apareceron unha ducia de moedas e un medallón (dupondio de Crispina do ano 180, dous bronces de Maximiano do III-IV, bronce de Constantito I do 330-331).
 

 

SADA
Ara adicada a Cosus Udaviniago atopada no adro da igrexa de San Martiño (Meirás); servía como base do altar, aínda que a súa procedencia orixinal puido ser o castro de Meirás e que Pereira ve improbable a pesares de que preto da igrexa apareceron restos de tégulas e ladrillos romanos. Lese: "COSO V/DAVINI/AGO/Q(quintus) V(...) C(...)/EX VOTO". Custodiada no Museo do Castelo de San Antón da Coruña. 
Moedas: En Meirás, moeda de Tiberio e un as de Augusto. 
Relevo togado de Soñeiro (Soñeiro): Peza de granito embutida na tapia do cemiterio parroquial de Soñeiro, á dereita da entrada principal. A peza é de forma rectangular cunha dimensión de 45 por 24 centímetros, se ben se desoñece si a pedra que serve de soporte ao relevo presenta superficie oculta baixo este. A representación consiste nunha estrutura arquitectónica escasamente definida, formada por dúas columnas que portan un arco. Baixo esta estrutura unha figura masculina, vestida con toga con numerosos pregues, cabeza de gran tamaño, escasamente naturalista. Nunha man sostén unha espada e o outro brazo, flexonado sobre o corpo, recolle os pregues da toga. Segundo Naveiro López trátase dunha efixie dun monumento funerario dos séculos I-II d.C. Aínda que se atopa reutilizdo, probablemente procede dun sitio de cronoloxía romana. O relevo está protexido por unha pequena varanda de ferro cunha cruz no cumio polo que é probable que a figura fora confundida coa imaxe dun santo; adoitan poñerlle flores frescas. Nesta zona tamén se ubicaba a igrexa de San Xián de Soñeiro ata o século XIX.   
Xacemento de Punta Armenteiro (Carnoedo): Coa realización dunhas obras no cemiterio parroquial foron localizados materiais romanos, fundamentalmente tégula.
 
  

SANTA COMBA
Tegula e cerámica no Alto do Muíño (Bazar).  
Miliario de San Salvador (Padreiro), nun lateral da igrexa parroquial. Anepígrafe.   
Estela de Santa Comba (Santa Comba): "M(onumentum)/Appius G/emellus/anno(rum) LX/H(ic) s(itus) est fac(iendum)/curavit S(---) Fe-//st m(arito) suo/ et F(illi) Ap(pius) Flacc-/us Ap(pi-) Gemel(l-)"; custodiada no Museo de Pontevedra.   
Estela e Miliario de Santa Comba (Santa Comba), na Casa da Cultura, o miliario no xardín da mesma. Na estela, adicada aos deuses Manes, lese: "D(is) M(anibus) S(acrum)/SATURN/INA AN(n)ORUM/XXXVI"; custodiada no Museo do Castelo de San Antón da Coruña.
Estela funeraria de Busto (Santa Sabiña): Adicada aos deuses Manes: "d(is) M(anibus) S(acrum)/M(a)ARCIUS FAUS(tus?)/AN(norum) LXVII ET/CANT(ia) KARIA/AN(norum) LV ANT(onius)/MODESTUS/PARENTIBUS/PIEUTISSIMUS", "(Marcio Fausto falecido aos 67 anos e a Cantia Cara falecida aos 55 anos, por Antonio Modesto"). Foi oi reutilizada como mateiral de construción; custodiada na Casa da Cultura.    
Estela de Vilamaior, na actualidade nunha casa particular de Augapesada (Ames); adicada aos deuses Manes.
Necrópole de Boimente (Xallas de Castriz), pezas no Museo do Castelo de San Antón da Coruña, entre outras unha estela funeraria adicada aos deuses Manes. 
Estela funeraria (Xallas de Castriz), consagrada aos deuses Manes, a Saturnina.   
Estela de Mallou (Cícere): Atopada no ano 2005. Di: "Q(uintus) IVLIUS/AQUINU(s)/MIL(es) L(egionis) X (Geminae)/AN(norum) XX.../ET TI(beria) CL/DIA VR/BANA/AN(norum) XXXV/H(ic) S(iti) S(unt)/T(itus) IVLIUS FL/ORVS VETE/RAN V.../OA?..." ("Quintus Iulius Aquinus, soldado da Legio X (Gemina), de XX...? anos, e Tiberia Claudia Urbana, de XXXV anos, aquí están enterrados. Titus Iulius Veterano...."). En memoria dun soldado romano que serviu na Legio X Gemina no século I d.C. e da súa compañeira. Atópase no Museo da Catedral de Santiago.
Miliario a Galerio: Atopado no ano 1984, formando parte do muro do peche do adro da desaparecida igrexa parroquial de Santa Comba. Hoxe en día atópase no xardín da Casa da Cultura. Do século III d.C. Traducido, lese: "Dedicado ao emperador césar, Galerio Valerio Maximiano, pío, feliz, aukgusto, por Licinius Quadratus".
Explotación mineira de Varilongo (Santa Sabiña). 
Epitafio de Cícere: Epígrafe no que o avó ten nome indíxena, o fillo indíxena pero latinizado, e o neto latino. "Q(uintus) IULIUS/AQUINU(s)/MIL(es) L(egionis) X (geminae)/AN(norum) XX(...)/ET TI(beria) CL(au)/DIA UR/BANA (...)".
 

 

 

SANTIAGO DE COMPOSTELA
Ara do mosteiro de San Paio: No altar maior. Funeraria.  
Catedral: Conta cun importante xacemento no subsolo e nas súas inmediacións. Atopáronse restos dun asentamento romano correspondente a unha mansión viaria, pode que Asseconia, da vía XIX, que é abandonada e reocupada despois ata o século VII por unha necrópole, destruída en parte pola medieval. Nas escavacións de 1878 e 1879, que López Ferreiro deixa documentadas (traballos nos que tamén participou Labín Cabello), apareceron varios ladrillos en forma de cuña que formarían parte dun hipocausto, anacos de pasta vítrea azulada, un anaco de estuco e outros materiais. Non se realizaron novas escavacións ata o ano 1946 en que Chamoso Lamas exhuma a totalidade do subsolo da catedral coa aparición de estruturas e materiais (tamén se efectuaron traballos nos arredores, entre outros na Praza da Quintana). Dende os anos oitenta, os traballos continuaron ata hoxe en día e que están a achegar importantísimos datos sobre a orixe de Compostela. 
Mansión: Assegonia no Itinerario de Antonino, Assegoniom no Anómimo de Rávena e Aseconia na II Tábula de Astorga. Hai autores que a sitúan en Compostela, mentres outros a levan para Boqueixón ou Noia.  
Inscrición adicada a Xúpiter: Na catedral. Atopada sobre un dos piares do cruceiro sur cando as escavacións arqueolóxicas dirixidas por Chamoso Lamas na década dos cincoenta do pasado século XX.  Lese: "I(ovi) O(ptimo) M(aximo)/FLACCI/NIUS M(...) i/E(x) V(oto)".   
Explotación mineira de Monte Pedroso.


SOBRADO DOS MONXES
Campamento de Cidadela: Na Parroquia de A Ciadella. Aquí estivo acantonada a Cohors I Celtiberorum formada por unha unidade de infantería de 480 soldados que permaneceu no lugar dende o século II d.C. ata o século IV d.C. Esta unidade militar pertencía á Legio VII Gemina. O recinto do campamento, rectangular con esquinas arredondadas, ten unhas dimensións de 172 por 140 metros, circundado por unha muralla, foxo e torreón de vixiancia. Apegado á muralla atopouse un altar á deusa Fortuna adicado por un oficial de nome Varelius Lupus. Estela funeraria de Iulius Severianus, de case dous metros de altura, que pola representación que aparece na parte superior (un cabalo e un acio de uvas) identificouse cun comerciante de viños. Tamén se atoparon, entre outro material, regatóns (parte inferior da lanza), un pilum (arma arreboladiza), restos de armaduras e coirazas, taboleiros de xogos, moedas, lucernas, vidros (posible fábrica polas escouras e rebarbas vítreas que se atoparon), moedas (algunhas de ouro) e unha estatuíña en bronce de Minerva no ano 1929 nas inmediacións, así como unha estela con cabeza humana, na actualidade en poder dun veciño de Ciadella. Tamén saíu á luz un anel de prata coas iniciais dun personaxe que portaría os tria nomina e un colgante fálico. Necrópole de incineración con tumbas en cista con urna cineraria. Ao seu carón pasaba a Vía XX. 
Estela de Severianus: "D(is) M(anibus) S(acrum)/IULIO SEVE/RIANO ANNO(rum)/XLVII MEMO/RIAM POSUIT/CONIUGI/KARISSIMO/PLACIDIA(?) LUPA(?)/DEFUNCCTOR(?) IN(?)/(...)".
"Miliario" de Pereiro de Arriba (Cumbraos): As comiñas non son casuais. Ata o de 19 de maio de 2011 tiñamos catalogado como un miliario un monolito sobre o que pousa un cruceiro de granito. Mais, por información achegada por Antón Malde, o miliario non é tal, tan só unha peza poligonal que amarra o fuste do cruceiro ao pódio, técnica típica da zona. O camiño ao que está asociado vai á capela da Virxe da Vitoria. 
Inscrición: "FORTU/N(a)E VAL(erius)/LUPUS/OPT(io)/V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)".  
Estatuíña en bronce de Minerva en Insua (A Ciadella).  
Tesouriño de Gondrei (A Porta): Atopado nunha finca particular. Está composto por 650 numismas de bronce que foran depositados nunha ola de barro. Datados no século IV d.C. Tamén saíu á luz unha moeda do emperador Honorio.
Anacos cerámicos con retallos de inscricións na Facultade de Xeografía e Historia de Santiago.

 

 

 

TEO 
Mansión: Glandimiro no Itinerario de Antonino e Glandimirum no Anónimo de Rávena, cuxas coordenadas ptolemaicas, Monteagudo sitúa preto do río Ulla, no concello de Teo. Tradicionalmente sitúanna en Brandomil (Zas). 
Restos de calzada que ía dende Luou a Bastavales, en Brión.   
Moeda de bronce de Graciano. 

TOQUES
Ara a Mercurio (Agro da Nogueira): "MERCURI(o) S(acrum) A(nte) D(is) O(mnibus)/V(otum) A(ram) P(ecunia) P(osuit? V/ICTORI(nus) CO(...) S(uo) F(ecit)".
Villae do Agro da Nogueira (Piñeiro-Mangoeiro): Granxa ou quinta con planta cun patio aberto delimitado por un corredor que daría acceso ás distintas dependencias.  
Xacemento de Irago (Vilamor): Apareceron anacos de tégulas, ímbrices e outros restos cerámicos.



TORDOIA
Aras de Gorgullos: Trátase de dúas aras que sosteñen a pedra do altar de Santaia de Gorgullos. Adicadas posiblemente aos Lares Viais.
Hai quen sitúa en Tordoia a mansión Turodobriga, se ben non falta quen a leve para Troña.

TRAZO
Castro de Francada: No ano 1883, nunha galería romana próxima ao castro, apareceron 25 picas de bronce e algunhas armas.
Ara: "]/Severinus c(...)/D(is) M(anibus) s(acrum)/an(n)o(rum)/LXXXXV".
Ara: "D(is) M(anibus) s(acrum)/[". 

VAL DO DUBRA
Miliario de San Román (San Román).  

VALDOVIÑO
Castro de Ferrerías: Presenta un único nivel de ocupación, cara o cambio de era, con grandes defensas e amplas terrazas que baixan ao mar. Achouse material de época romana.

VEDRA
Maceiroso (Merín): Fragmentos cerámicos. 
Miliario de San Fins de Sales: Ano 40 d.C. Adicado a Calígula. Atopado na Gándara no ano 1867, entre os concellos de Vedra e Boqueixón. Na actualidade atópase no Museo da Catedral de Santiago (Ver Boqueixón). 
Calzada (A Gándara-Sales).  
Pedra do Anelo (Sales).  
A Igrexiña (Ribadulla): Nas proximidades do castro do Socastro apareceron materiais cerámicos de época tardorromana asociados a unha necrópole. Os materiais están de positados na Facultade de Xeografía e Historia de Santiago de Compostela e no Museo Arqueolóxico da Coruña.   
Tesouriño de Sarandón (Sarandón): Segundo Bouza Brey, o achado dunhas 2.000 moedas atopadas nun recipiente de barro, descúbrense ao derrubar un muro. Ás súas mans chegaron unhas 600, todas de bronce e mal conservadas dos séculos III e IV. 
 

VILARMAIOR
Estela funeraria de Grandal: Atopada no ano 1938. Aos Deuses Manes: "D(is) M(anibus) S(acrum)/APRO/ANN/ORUM". Custodiada no Museo do Castelo de San Antón. 
 

VILASANTAR
Ara votiva de San Vicente de Présaras: Ás Ninfas, adicada por Reburrio Tertio: "REBUR/RIUS TER/TIUS NY/MFIS ES/VOTO". 
Medorra de Fanegas: Túmulo megalítico reutilizado polos romanos como posto de vixiancia do campamento de Cidadela (Sobrado dos Monxes).  Apareceron restos de tégula. 
Necrópole romana da Areosa (Vilariño): Situada nunha ladeira, a media altura, sobre o río Pequeno. A zona está moi alterada pola utilización de maquinaria pesada. Apareceu unha urna formada por catro tégulas, con recipiente cinerario no seu interior. No entorno atopouse cerámica común, metal, vidro, tégula, sigillata, etc. depositados no Museo do Castelo de San Antón da Coruña. 
Vila romana de Fanegas (Vilariño).
 

 

VIMIANZO

Necrópole de Tines: Épocas romano-suevo-visigoda no adro da igrexa parroquial, foi escavada por Chamoso Lamas no ano 1951. Descuberta casualmente cando a construción duns panteóns e o traslado da chamada Ermida Vella á igrexa parroquial. Atopáronse enterramentos de tégulas datados entre os séculos I e VIII d.C., moedas de época imperial, aneis, fibelas, alfinetes, contas de colar, vidros e restos de columnas. Tamén se atopou unha estela, datada arredor do ano 400 d.C. en memoria de Victorinus, sobre a que posteriormente se gravou a inscrición "in pace" sobre o corpo dunha figura humana toscamente cicelada, considerada por algúns investigadores como a primeira mostra epigráfica cristiana de Galiza; custodiada no Museo do Castelo de San Antón da Coruña. Segundo Chamoso, ademais da necrópole, o lugar acollía unha vila romana con catro estruturas habitacionais, pórtico e hipocausto.
Estela de Tines: Esta estela antropomorfa considérase como unha das primeiras evidencias cristiáns de Galiza. Apareceu nunha necrópole de sepulcros abertos en grandes bloques graníticos e cubertos con laudes de estola e outras máis sinxelas, sepulcros feitos con lousas pequenas e mesmo tégulas. Monteagudo opina que se trata dunha peza da segunda metade so século IV d.C., como di Díaz y Díaz, que pola súa fórmula "IN PACE" a vincula cos movementos cristiáns da Gallaecia, dotadoso naquel momento dunha organización algo diferente da que se apreza noutros territorios. A inscrición "VICTORI/NUS/IN PACE/ANNORI/MCXX" contén datos básicos dunha inscrición funeraria, é dicir, o nome, a idade e a fórmula ritual que no presente caso afástase das tradicionais no mundo romano. O día 5 de novembro de 2014, a edición de Lemos de La Voz de Galicia informou do achado dunha peza que amosa o rostro tosco dunha figura humana moi semellante á estela de Tines (Ver Chantada).
 

 

ZAS

Necrópole con sepulturas construídas con tégulas (Baio).  
Calzada xunto a ponte de Brandomil. 
Explotación aurífera ao aire libre de Pozo Limideiro (Brandomil).  
Aras votivas dos séculos II e III d.C. adicadas a Cosus, o deus indíxena da guerra (Brandomil). Nunha das pezas aparece sen epítetos, se ben na primeira liña despois aparece un m que algúns autores interpretaron como Marti e outros como o praenomen abreviado dun dedicante de nome Marcus; lese: "COSO M/VEGETIA/NUS FUS/CUS V(otum) S(olvit)".   
Villae (Brandomil). 
Ara (Brandomil): Reutilizada nunha esquina do muro do adro da igrexa de Brandomil. 
Ara (Brandomil): Reutilizada como pé dunha pía de auga bendita no adro da igrexa de Brandomil.    
Ara a Fortuna (Brandomil): Lese: "FORTUN/AE M(arcus) S(...)/AGATON/EX V(oto)", ("Marco S... Agatón a Fortuna por un voto").
Dúas pranchas votivas (Brandomil), unha adicada aos deuses Manes que di: "D(is) M(anibus) S(acrum)/DOMIT(i)A(e)/PUS(i)NCA(e)(AN(norum) XXX/VAL(erius) DADUC/HUS UX(ori) ME(ritissimae)", "Consagrado aos deuses Manes, Valerius Daduchus (ponlle esta lápida) á súa esposa Domitia Pusinca que morreu aos 30 anos". No Museo do Pobo Galego.  
Villae de Agra da Cruz (Gándara), s. III d.C., con restos cerámicos e un anel de pasta vítrea.   
Estela de Brandomil: Presenta unha lúa en cuarto crecente, unha inscrición e un home espido, de cabeza redonda e corpo desproporcionado sobre o que destacan o embigo e os órganos xenitais.  
Ara aos Lares Viales (Brandomil): Atopada no ano 1885, foi reutilizada como material de construción na casa reitoral; custodiada no Museo da Catedral de Santiago. Lese: "LARIBUS/VIALIBUS/DENTON/IUS VERE/CUNDUS/V(otum) S(olvit) L(ibens) A(nimo)", "Dentonio Vercundo cumpriu o seu voto aos Lares Viais de boa vontade".    
Xacemento de Brandomil: As primeiras referencias datan do século XIX. No 1943 foi descuberta unha vila con mosaicos. Segundo as escavacións levadas a cabo durante o ano 2008, acolle un dos grandes asentamentos romanos de Galiza. Segundo os arqueólogos, era un poboado dunhas 25 hectáreas cunha arquitectura construtiva moi importante, doméstica (pavimentos, portas, columnas) e pública (columnata monumental, balneario, un templete relixioso, pracas ou un frontón dun mausoleo). Estaría habitado entre os séculos I e IV despois de Cristo. Hai quen o identifica coa mansión Ad Duos Pontes.
Miliario (Brandomil): Localizado cando as reformas dunha casa en Brandomil, onde se atopa na actualidade. Anepígrafe.
Miliario (Brandomil): Descuberto cando a reconstrución da ponte de Brandomil tras a súa destrución parcial durante unha enchenta acontecida nos anos noventa do pasado século XX. Na actualidade atópase na parte superior da ponte.
Mansión Glandimiro: Ubicada tradicionalmente en Brandomil. Monteagudo sitúaa preto do río Ulla, no concello de Teo.







Xabier Moure
Romanización de Galiza/Galicia (Provincia da Coruña)
o noso patrimonio