* Castelo de Torés: pasado o día, pasada a romaría

No mes de agosto de 2014, a Casa de Medinaceli elixiu Torés para celebrar a primeira comunión dunha nena da familia, acto que moitos aplaudiron porque o evento amosábase como unha oportunidade para promocionar turisticamente o conxunto monumental que forman a igrexa renacentista e o castelo medieval. Previamente, o Concello, por medio dun obradoiro de emprego subvencionado pola Xunta de Galicia, procedeu a limpar a maleza que cubría os restos da torre duns 18 metros de alto e da muralla que a semicircunda cuxas pedras foron reaproveitadas polos veciños noutras construcións. 

 

As noticias publicadas en días posteriores levaban ao convencemento de que o Concello xa dispoñía dun plan para consolidar as estruturas da arruinada fortaleza. E por que o Concello e non os Medinaceli? A comezos do ano 1989, representantes do Concello e o duque de Segorbe, fillo da marquesa de Medinaceli, iniciaron as conversas para conservar o castelo. Pero non foi ata o ano 2013 cando a casa de Medinaceli, a propietaria, cedeu por 25 anos o seu uso ao Concello que se comprometeu a consolidar, restaurar e facer visitable ao turismo este Ben de Interese Cultural.

 

O conxunto fortificado sitúase nunha pequena elevación que domina o val de Torés, fronte da igrexa parroquial e non moi lonxe dun castro da Idade do Ferro. Data do século XV, se ben hai autores que sitúan a súa orixe a mediados do século VIII. Segundo a lenda foi mandado construír pola lendaria raíña Lupa, como tótem, logo de se converter ao cristianismo, aos touros (de aí o topónimo do pobo) que tiraban do carro onde os discípulos transportaban o corpo do Apóstolo Santiago. A fortaleza vai unida á historia dos Ribadeneira e dos Bolaño. Conta Felipe de la Gándara na súa obra Armas y Triunfos de Galicia que cando o sitio da cidade de Lugo polas tropas de Almanzor alá polo ano 997, Diego de Ribadeneira, señor de Torés, arroxou dende unha das ameas aos sitiadores unha bola de pan e un año para demostrarlles que tiñan comida abondo para aguantar o tempo que fixera falta, argucia que enganou aos árabes que optaron por marchar; de aí viría, supostamente, a orixe do apelido Bolaño (bola máis año). Di Vázquez Seijas que da defensa que Diego Bolaño fixo da igrexa e cidade de Lugo hai constancia en moitas bulas e concesións de grazas con que os pontífices honraron a el e a súa casa de Torés, entre outras unha de Constantino I datada o 15 de decembro do 714, e confirmada polos papas Gregorio II e Gregorio III. Como se pode apreciar, as datas proporcionadas polos distintos autores son contraditorias, as grazas outorgadas polos papas son significativamente anteriores ao suposto ano da fazaña de Diego Bolaño.

 

A mediados do mes de febreiro de 2017, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares achegámonos ata o castelo, comprobando que o seu estado de conservación, lonxe da cacarexada consolidación, empeorou de forma alarmante.

 

A torre de planta cadrada perdeu todos os andares hai anos, quedando totalmente baleira no interior, así como a parte superior que estaba coroada por ameas. Algunhas pedras desta zona ameada desprendéronse recentemente. Todas as caras exteriores da torre presentan máis que preocupantes gretas, algunhas, como as das caras sur e oeste agrandáronse. As pedras dunha ventá da cara sur tamén están a desprenderse. O interior presenta varias gretas. Ademais do anterior, as grosas raíces da maleza que cubría a estrutura están a actuar sobre as pedras, aumentando a súa inestabilidade. A matogueira inza as arruinadas murallas.

 

Para minorar a desfeita, o día 23 de febreiro presentamos un escrito no Concello das Nogais para que, sen demora, se tomen as medidas necesarias para consolidar, baixo control arqueolóxico, as danadas estruturas. Tamén lle propoñemos que, posteriormente, acometa as obras de restauración precisas para valorizar o castelo que, xunto co de Doiras, Doncos e A Pobra de Navia, é un dos máis importantes da comarca e de Galicia, tanto polo seu valor arquitectónico como histórico. Ademais, ese foi o compromiso que adquiriu o alcalde cando o Concello se fixo cargo da fortaleza, como propietario, aínda que sexa temporal, ten a obriga de cumprir o disposto pola Lei do Patrimonio Cultural de Galicia publicada no mes de maio de 2016, entre outros, o seu artigo 3: “As entidades que integran a Administración local, en relación cos bens do patrimonio cultural de Galicia que se localicen no seu ámbito territorial, teñen as obrigas de protexer, difundir e fomentar o seu valor cultural, adoptando, en casos de emerxencia, as medidas cautelares necesarias para salvagardar os bens que visen a súa integridade ou valor ameazados”, debendo comunicarlle á Xunta de Galicia “calquera ameaza, perturbación ou dano do valor cultural que tales bens sufran”.

 

Descoñecemos se o Concello ten dado algún paso para acometer as obras de consolidación e restauración e se conta cun presuposto destinado para este fin. De non ser así animámolo a que solicite a axuda doutras administracións públicas para evitar o seu derrube. Tampouco nos esquecemos dos propietarios, a Casa de Medinaceli, que durante lustros nada fixeron por conservar esta súa propiedade que despois de transcorridos uns poucos anos volverá ás súas mans.

 

Non queremos ser mal pensados, pero dános a impresión de que se o Concello se preocupou en limpar a torre foi unicamente para satisfacer os desexos dos Medinaceli, para que a primeira comunión da cativa da familia non resultase deslucida por unhas pedras comidas pola hedra. E xa se sabe: "Pasado o día, pasada a romaría".

 
 

Perdón, esquecíamonos. Non todo na contorna do castelo se atopa en mal estado. Trátase dunha prancha dedicada pola Casa de Medinaceli aos desveos do alcalde pola "restauración"  da fortaleza.

 

(O escrito tamén llo enviamos aos partidos políticos con representación no Concello das Nogais. Por outra parte, preguntámoslle ao Concello se coñecen en que estado se atopa a solicitude para facerse coa Torre de Doncos que, a día de hoxe, continúa sen dono). 

* A Ponteboa (Boborás)

A arqueóloga Nieves Amado Rolán achegoume información e fotos sobre esta descoñecida e esquecida ponte situada no canón do río Viñao, en Parada de Cameixa (Boborás). De moi difícil acceso na actualidade, comunicaba as parroquias de Cameixa e Albarellos, salvando as pronunciadas encostas da bocarribeira e canón do río Viñao. Datada no século XVII ou XVIII, ten un gran arco con moita luz e altura, de sillares ben labrados, construído e basado no penedío da parte máis estreita do río, con profundas pozas que remansaron nas múltiples "marmitas de xigante". 

Foron unhas veciñas as que lle falaron a Nieves desta ponte (que como non pode ser doutro xeito lle aseguraron que é romana). Dixéronlle que estaban moi tristes porque era a "súa" ponte de cando eran nenas e vían que lle estaban a medrar árbores e raíces. Foron ao Concello a comunicar o estado pero non lles fixeron caso.

Ben di Nieves, que o concello de Boborás agocha numerosos tesouros patrimoniais e naturais agochados na súa abrupta paisaxe de serras e bocarribeiras, coma o canón do río Viñao que nace nas fontes da Serra do Testeiro, no Irixo, e baixa en todo o seu percorrido polos concellos do Irixo e Boborás, totalmente encaixado ata a súa confluencia co Avia en Salón. 


* Máis mámoas en Cervantes

Localizadas por integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 28 de xaneiro de 2017. Sitúanse a 1.280 metros de altitude, entre as aldeas de Porcís, na parroquia de Noceda, e O Portelo, parroquia de Vilarello, no monte coñecido como Golada do Campo do Circo. Trátase de dúas mámoas de 19 e 15 metros de diámetro, e unha altura de 1,30 e 1,05 metros, respectivamente. Ambas presentan cráter de violación. Atópanse a uns 500 metros das mámoas dos Forniños, e a uns 50 metros do límite coa provincia de León.

Segundo os meus datos, trátase, ata o momento, das mámoas situadas a maior altitude da provincia de Lugo, ocupando o terceiro posto de Galicia, detrás das mámoas do Marco Cavado e do Sistil das Arcas, entre os concellos da provincia de Ourense de Chandrexa de Queixa e Manzaneda, situadas a uns 1.700 metros de altitude.


 

* Salvar o castelo de Doiras

O día 26 de xaneiro de 2017, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares dirixímoslle un amplo informe ao Presidente da Deputación de Lugo para tentar buscar unha solución para a posta en valor do castelo de Doiras, situado no concello de Cervantes.

Non resulta unha esaxeración o afirmar que o castelo de Doiras, coñecido tamén como de Ferreira ou da Ponte de Doiras, con orixe nos séculos XIV ou XV, é unha as fortalezas da súa época máis emblemáticas, non só da comarca dos Ancares, senón de Lugo e de Galicia, feito que non está a impedir que se atope nun estado total de abandono, o que conleva a súa grave deterioración, que se foi acentuando progresivamente ata o seu abando definitivo no ano 2000.

A espectacular fortaleza, erixida nun promontorio rochoso a 752 metros de altitude, foi declarada Ben de Interese Cultural (BIC) o 17 de outubro de 1994, distinción que, cómpre lamentalo, non deixa de ser un "título honorífico" sen efectividade práctica. Basta darse unha volta pola provincia para comprobar que, das máis de 150 fortalezas que conservan algún resto, todas declaradas BIC, cóntanse cos dedos dunha man as que se recuperaron, tanto para coñecer a súa historia como para desfrute da cidadanía.

Mais non imos adentrarnos aquí nos artigos das distintas leis que obrigan, tanto aos particulares como ás administracións públicas, a conservar, protexer e divulgar os bens patrimoniais, principalmente os que obstentan a máxima protección legal como son, no presente caso, os castelos e torres.

O motivo non é outro que solicitar a intervención da Deputación Provincial para que a fortaleza pase a mans públicas, ben sexa por medio dunha doazón, cesión ou a compra da mesma, evitando dese xeito a súa deterioración e facela visitable tal como estaba no proxecto do actual propietario, a Fundación Xosé Soto de Fión, cuxa intención era restaurala e logo facer un museo, intencións que se quedaron niso.

Na comarca contamos con exemplos dabondo sobre a deterioración do patrimonio defensivo de época medieval, véxase os castelos da Pobra de Navia, Doncos ou Torés, por citar algúns casos. Por iso é polo que consideramos que o castelo de Doiras aínda está a tempo de salvarse, e a única saída que lle vemos é que se faga cargo del a Administración, sexa a propia Deputación, o Concello ou a Xunta de Galicia, ou os tres a un tempo.

De todos é coñecida que unha das maiores lacras que asolan Galicia é o da despoboación, que nos últimos lustros está a facer verdadeiros estragos na comarca dos Ancares en xeral e no concello de Cervantes en particular (nos dez últimos anos o municipio perdeu máis de 500 habitantes). Nun momento en que a nosa comarca se debate entre o despoboamento e o desmantelamento do medio rural, a posta en valor dos seus bens patrimoniais asociados ao turismo, debería axudar a fixar poboación para atopar unha alternativa dinamizadora. 

Ben é certo que o turismo só é unha medida sectorial que por si mesma non vai a solucionar os problemas das áreas rurais xa que a despoboación e a precariedade económica precisan doutras actuacións globais, mais tamén é certo que pode ofrecerse coma un piar en que apoiar a rehabilitación social e económica.

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares manifestámoslle ao Presidente da Deputación, a nosa disposición a colaborar en todo o que considere para que se faga realidade a proposta. 

O día 22 de febreiro de 2017 mantivemos unha entrevista co Delegado da Xunta de Galicia en Lugo, Balseiro Orol, para facerlle entrega do informe que elaboramos sobre o estado de conservación e a recuperación do castelo. Despois de explicarlle a situación e de dicirlle que a Xunta debera involucrarse para que a fortaleza pasara a mans públicas, o señor Balseiro contestounos que ten que ser o Concello de Cervantes quen debe dirixirse á Fundación Soto de Fión para negociar unha doazón ou cesión, engadindo que ao que si estaría disposta a Xunta, se pasara ao Concello, é a estudar as peticións para subvencionar a restauración e posta en valor.

O día 23 falamos co alcalde de Cervantes para facerlle chegar o dito polo Delegado e preguntarlle cales son as intencións do Concello sobre o tema, se deron ou pensan dar algún paso para negociar a cesión ou doazón coa Fundación Soto de Fión. O alcalde comprometeuse a solicitar unha entrevista cos propietarios nos vindeiros días para tratar o tema.